Popi uścimowscy

Poniższy spis popów uścimowskich porządkuje osoby duchowne obrządku wschodniego (w praktyce: greckokatolickie i po kasacie unii: prawosławne) związane z parafią w Uścimowie w takim zakresie, w jakim dają się uchwycić w źródłach. Zwraca uwagę sama konstrukcja wykazu: przy części nazwisk występują znaki zapytania i rozchwiane datowanie, a obok krótkich „od–do” pojawiają się biogramowe szczegóły (np. daty urodzenia, święceń i zgonu). To jest typowy efekt pracy na materiale nieciągłym: metryki, wizytacje, schematyzmy i pojedyncze wzmianki kancelaryjne częściej pozwalają ustalić momenty poświadczone, niż pełne kadencje urzędowania.

Tło instytucjonalne jest tu jasne i dość dobrze udokumentowane. Ks. Piotr B. Nowak wskazuje, że parafia obrządku wschodniego istniała w Uścimowie już na początku XVII w., a około 1648 r. przeszła na unię, podobnie jak Kolechowice; jednocześnie podkreśla, że były to parafie położone na zachodnich krańcach eparchii chełmskiej. W ujęciu terytorialnym parafia uścimowska obejmowała wsie: Uścimów, Drozdówka, Jedlanka, Krasne i Maśluchy.

Dla interpretacji listy istotne są też dane ilościowe, bo pokazują „skalę” ośrodka i jego zdolność do utrzymania duchownego. Nowak podaje, że w latach 1790–1797 parafia uścimowska liczyła około 667 osób, a w 1863 r. — 895 osób. Te same zestawienia uświadamiają, że w obrębie jednej parafii udział ludności obrządku wschodniego bywał skrajnie zróżnicowany w poszczególnych wsiach (w Krasnem i Maśluchach bardzo wysoki).

Warto pamiętać, że w parafiach unickich Chełmszczyzny sama „liczba wiernych” nie zawsze przekładała się na stabilność organizacyjną. Dzieje Ostrowa Lubelskiego pokazują problem od strony ekonomicznej: beneficja unickie bywały słabo dochodowe, a utrzymanie parocha w dużej mierze opierało się na kombinacji niewielkich dochodów stałych i opłat z posług. Jednocześnie autorzy podają, że akurat Uścimów należał do zamożniejszych parafii w porównaniach z początku XIX w. (wyższy stały dochód niż np. Ostrów), co tłumaczy, dlaczego urząd parocha mógł tam przyciągać i utrzymywać duchownych przez dłuższe odcinki czasu.

Cechą specyficzną „kleru ruskiego”, ważną dla czytania takich wykazów, były powiązania rodzinne. Dzieje Ostrowa Lubelskiego wprost stwierdzają, że popi mogli się żenić, a synowie często przejmowali parafie po ojcach; mechanizm ten autorzy odnoszą nie tylko do Ostrowa, ale również do parafii sąsiednich, w tym Uścimowa, oraz wspominają rolę diaków jako osób pomocniczych o funkcji bliższej organiście/nauczycielowi niż wikariuszowi w parafii łacińskiej. Tego typu układ sprzyjał lokalnej ciągłości (nazwiska „rodowe” w parafii), ale utrudnia dzisiejszą identyfikację, gdy źródła podają tylko imię i nazwisko bez jednoznacznych dopisków genealogicznych.

Największą cezurą dla wykazów popów jest likwidacja unii w Królestwie Polskim. Nowak zauważa, że w latach 70. XIX w. statystyki bywają niespójne (raz klasyfikują ludność jako unitów, innym razem dzielą na unitów i prawosławnych, a czasem ujmują całość jako prawosławną), co dobrze oddaje presję administracyjną i zmianę kategorii urzędowych. W samym spisie widać to w przejściu od duchownych określanych jako greckokatoliccy do wyraźnie prawosławnych obsad końca XIX w.

Drugą cezurą jest rok 1905 (ukaz tolerancyjny) i masowe przejścia dawnych unitów do Kościoła rzymskokatolickiego. Dzieje Ostrowa Lubelskiego pokazują ten proces na danych dla Ostrowa (gwałtowny spadek liczby prawosławnych po 1905 r.), ale mechanizm był regionalny i wpływał na realne zapotrzebowanie na duszpasterstwo prawosławne w sąsiednich ośrodkach. W konsekwencji późne odcinki wykazu (początek XX w.) należy czytać w warunkach kurczącej się bazy wiernych i zmienionej polityki wyznaniowej.

Spis popów grekokatolickich/prawosławnych uścimowskich

1.Naum Janowicz?-1651-1659-?
2.Mateusz Jewtaszewicz?-1670-?
3.Maciej Jewtaszewicz?-1670-?
4. Jan Górski?–1756-1757-?
5.Sylwester Górskiur. 2 I 17581783-1827
6.Jan Kurmanowiczur. 20 XI 1800
zm. 30 I 1838
wyśw. 4 III 1827
1827-1838
7.Paweł Szymański1838-1868-?
8,Aleksiej Maciurak?-1875-1891
9.Józef Lisowski1891-1908
10.Jan Różański1908-1913-?