Parafia Ostrów w XVI wieku:
Od roku 1919 obserwujemy podział parafii Ostrów Lubelski od której to na przestrzeni 69 lat odpadło 14 miejscowości (54%) należących do 7 innych parafii:
1919 – Brzeźnica Bychawska
- Berejów
- Brzeźnica Bychawska
- Zabiele
1919 – Brzeźnica Książęca
- Brzeźnica Książęca
1922 – Rogóźno
- Krasne
1925 – Uścimów
- Uścimów
- Drozdówka
- Głębokie
- Maśluchy
1931 – Brzostówka
- Brzostówka
- Wólka Zawieprzycka
1933 – Rozkopaczew
- Rozkopaczew
- Wólka Kijańska (obecnie Wólka Stara Kijańska)
1988 – Tyśmienica
- Tyśmienica
BABIANKA
Babianka (gm. Parczew) ma w źródłach średniowiecznych „podwójną” metrykę nazewniczą. W haśle Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu wieś jest opisana jako okolica związana z sąsiednią Tyśmienicą: około 1470 r. Jakub i Stanisław Zaklikowie mieli tu dobra w Woli Tyśmienickiej, przy czym ta sama osada występuje równolegle pod nazwą Babanky. Z czasem wariant „bab-” zwyciężył: pod koniec XV w. forma Babianka wyparła „Wolę Tyśmienicką”, choć jeszcze w 1491 r. zanotowano zapis przejściowy: Wola Tyśmienicka dicta Babianka. Później nazwa Babianka utrzymuje się konsekwentnie w wykazach od XVI do XX w., z pojedynczym wyjątkiem z 1663 r., gdy zapisano ją jako Babionka.
Co do etymologii, przytoczone hasło ma charakter historyczno-źródłowy i nie rozstrzyga pochodzenia nazwy. Językowo najbardziej naturalne jest wyprowadzenie Babianki od rdzenia bab- (od dawnego baba ‘kobieta/stara kobieta; też w polszczyźnie rodzinnej’) z formantem tworzącym nazwę miejscową. W literaturze onomastycznej spotyka się też uwagę, że podstawa bab- bywa w toponimii łączona nie tylko z nazwami osobowymi, ale i z dawnymi określeniami terenowymi (np. grząskie, podmokłe miejsca) — to jednak pozostaje hipotezą, dopóki nie da się jej podeprzeć lokalnym kontekstem topograficznym albo tradycją nazewniczą okolicy.
BEREJÓW
Berejów ma w źródłach ślad starszy niż sama obecna nazwa. W dokumencie z 1442 r. dotyczącym uposażenia nowo tworzonej parafii w Ostrów Lubelski pojawia się wieś Borki w tej okolicy; później źródła o niej milczą, dlatego słownik historyczno-geograficzny dopuszcza, że Borki mogły nie zaniknąć całkiem, tylko zmienić nazwę na Berechów/Berejów. Sama miejscowość w rejestrach podatkowych jest poświadczona od 1563 r. jako Berehow/Berechów, co dobrze pasuje do etymologii ludowej i językowej: nazwa bywa wyprowadzana od ukraińskiego bereh (‘brzeg’) — czyli określenia topograficznego, pierwotnie „osady przy brzegu”
BOBRYK MŁYN
Bobryk Młyn (na terenie dzisiejszej Uścimów) to nazwa dawnej osady młyńskiej – w XIX-wiecznych opisach dóbr Orzechów Nowy (wraz z Orzechów Stary) pojawia się ona wprost jako „osada młynarska Bobryk”. W materiałach gminnych, streszczających „Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego”, nazwa Bobryk łączona jest także z lokalną granicą/okolicą (w kontekście Orzechowa). W regionie „Bobryk” funkcjonuje przede wszystkim jako nazwa cieku/rzeczki. W dokumentach planistycznych opisujących hydrografię okolicy pojawia się sformułowanie „Piwonia Górna (Bobryk)” oraz wzmianka o „cieku Bobryk”. To dobrze tłumaczy powstanie nazwy osady: „Bobryk Młyn” = młyn nad Bobrykiem / na Bobryku. W opracowaniach językoznawczych dotyczących nazewnictwa Lubelszczyzny (z mocnym tłem ukraińskim) bobryk jest objaśniany jako zdrobnienie od bober („bóbr”). A sam wyraz bóbr/bober jest bardzo stary (prasłowiański) i od dawna bywa podstawą nazw wodnych. W skrócie: najpewniej to nazwa „bobrowego” strumienia (albo strumienia kojarzonego z bobrami), przy którym działał młyn – stąd Bobryk Młyn.
BORKI
Borki to nazwa osady znanej właściwie z jednego, wczesnego przekazu. Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu wskazuje, że Borki występują w dokumencie erekcyjnym Parafii Ostrów Lubelski z 1442 r., dotyczącym jej uposażenia. Wtedy do nowej parafii włączono m.in. Borki wraz z Brzeźnicą Bychawską (z parafii Czemierniki) oraz Kolechowice i Tyśmienicę (z parafii Łęczna). Dalej źródła o Borkach milczą, więc przyjmuje się, że osada mogła zaniknąć w XV wieku albo zmienić nazwę; jako możliwy „następca” wskazywany bywa Berejów (w XVI w. notowany jako Berechów). Etymologicznie „Borki” jest nazwą typowo topograficzną: wiąże się z wyrazem bór/borek (‘las, bór; borek jako zdrobnienie’), a liczba mnoga sugeruje określenie miejsca „przy borach / wśród boru”, czyli osady w krajobrazie wyraźnie leśnym.
BÓJKI 
Bójki (gm. Ostrów Lubelski) są nazwą wyraźnie odosobową. Najstarsza znana wzmianka, przywoływana w lokalnych zestawieniach źródłowych, wiąże się z zapisem o młynie „Buyko” (kopia wpisu z księgi grodzkiej lubelskiej z 1659 r., odnoszona do oryginału z 1656 r.) oraz z transakcją, w której uczestniczyli m.in. Jan Karol Daniłowicz i **Andrzej Gołuchowski. Taki zapis dobrze tłumaczy nazwę miejscowości jako pochodną od nazwiska/określenia Bójko / Bojko / Bujko (związanego z dawnymi podstawami słowotwórczymi boj-). Od strony językowej rdzeń jest więc najpewniej „właścicielski”, a końcówka -ki pasuje do częstego w polszczyźnie modelu nazw osad oznaczających pierwotnie „ludzi/teren należący do…”, czyli w praktyce: „(wieś) Bójków/Bojkówych”. W czasach nowożytnych i współczesnych wieś pojawia się też w kontekście zmian administracyjnych: uchwałą z 22 lipca 1919 r. (przywrócenie praw miejskich Ostrów Lubelski) Bójki wraz z Jamami miały status przedmieścia, a z końcem 1961 r. zostały ponownie wyłączone i funkcjonowały jako samodzielna wieś.
BRZEŹNICA BYCHAWSKA
Brzeźnica Bychawska to nazwa dwuczłonowa, której rdzeń („Brzeźnica”) jest topograficzny: wiąże się z brzeziną / lasem brzozowym (w tradycji wschodniosłowiańskiej spotyka się też wariant typu bereznica, od którego mogły powstawać lokalne formy nazw). Drugi człon („Bychawska”) jest odróżniający i wskazuje na związek własnościowy z rodziną Bychawskich (od pobliskiej Bychawa): w XV w. wieś była własnością szlachecką, a w przekazach wymienia się właścicieli „z Bychawy”, co tłumaczy utrwalenie przydomka w nazwie. W źródłach historycznych miejscowość pojawia się początkowo jako Brzesnicza (XV w.), a w XVI w. dla odróżnienia od nowszej Brzeźnicy używano form Stara Brzeznicza / Brzesnicza Stara (1563). W 1626 r. notowana jest jako Brzeznicza, własność dwóch Bychawskich, natomiast nazwa Brzeźnica Bychawska pojawia się wprost w 1674 r. i powtarza się w XVIII w. (m.in. 1748), a następnie utrwala w spisach z XVIII–XX w.
BRZEŹNICA KSIĄŻĘCA
Brzeźnica Książęca to nazwa dwuczłonowa, w której pierwszy człon ma sens czysto krajobrazowy, a drugi – własnościowy. Najstarsze zapisy nie mówią jeszcze o „Książęcej”: wieś pojawia się od 1469 r. jako Wola Brzeznicka / Wola Brzezniczka, a w kolejnych XV-wiecznych wzmiankach nazwa „Wola” wraca wielokrotnie. W 1529 r. notowano osobliwy zapis Rzesniczka Volya, w XVI w. spotyka się formy typu Brzeznicka Wola i Brzeznicza Nowa, a w XVII w. trafia się ujęcie porównawcze Brzeznica utraque („obie Brzeźnice”), co pokazuje, że w okolicy funkcjonowały równoległe warianty tej samej nazwy i potrzebowano rozróżnień. Rdzeń Brzeźnica najprościej łączy się z brzeziną / brzozą – to typowy w Polsce model nazwy topograficznej (miejsce „brzozowe”, porośnięte brzeziną). W literaturze toponimicznej podkreśla się, że od podstawy „brzoza/brzez-” tworzy się liczne nazwy miejscowe i ich warianty (także z przyrostkami typu -iczka, spotykanymi w dawnych zapisach tej wsi). Człon „Książęca” jest wtórny i ma charakter identyfikujący: pojawia się wtedy, gdy wieś wiązano z właścicielami o tytule książęcym. Lokalne zestawienia źródłowe tłumaczą utrwalenie tej formy tym, że była to „wieś księcia” (m.in. wskazywany jest Janusz Zasławski), a od XVII w. nazwa Brzeźnica Książęca wchodzi do obiegu i już się utrwala.
BRZOSTOWA WOLA
Brzostowa Wola to nazwa znana z przekazów wyjątkowo słabo: w Słowniku historyczno-geograficznym ziem polskich w średniowieczu występuje tylko raz, w rejestrze z 1626 r., i to podana w parafii Parczew. Autorzy słownika zwracają uwagę, że w tym samym rejestrze także inne wsie „spod Ostrowa” zapisano nietrafnie pod Parczewem, więc wpis może być omyłką kancelaryjną. Stąd ostrożna hipoteza: albo jest to błędne, powtórne zapisanie wsi królewskiej Brzostówka, albo (jeśli wpis nie jest omyłką) Brzostowa Wola mogła być resztką starszej osady i przez krótki czas współistniały obok siebie dwie miejscowości o bardzo podobnej nazwie. Od strony znaczenia nazwy oba człony są czytelne. „Wola” w nazwach miejscowych oznaczała zwykle świeżo lokowaną osadę, której osadnikom dawano na pewien czas zwolnienie od danin i powinności. Człon „Brzostowa” da się naturalnie wyprowadzić od dawnego wyrazu brzost (wiąz), czyli wskazywałby na miejsce „brzostowe”, związane z wiązami w krajobrazie. W tle warto pamiętać, że w Lubelskiem znana jest też wieś, której pierwotną nazwą była właśnie „Brzostowa Wola”: Brzostówka była założona jako wieś królewska w XVI w. i w źródłach występuje zarówno jako „Brzostowa Wola”, jak i formy przejściowe typu „Brzostówka Wola”. To dodatkowo tłumaczy, dlaczego pojedynczy zapis „Brzostowa Wola” z 1626 r. bywa podejrzewany o pomyłkę lub dublowanie nazwy.
BRZOSTÓWKA
Brzostówka (w okolicy Ostrów Lubelski, w dawnych źródłach ziemi lubelskiej) została założona jako wieś królewska w 1530 r. pod pierwotną nazwą Brzostowa Wola. W opisie słownikowym podkreślono królewski charakter własności i fakt, że w 1530 r. Zygmunt I Stary nadał przywilej lokacyjny (m.in. na wójtostwo). W XVI w. spotyka się równolegle formy: Brzostowa Wola / Brzostowska Wolia, a także Brzostówka Wola; od początku XVII w. utrwala się już sama Brzostówka (notowana m.in. w 1611 i 1626 r.), a później powtarzana w kolejnych spisach. Znaczenie nazwy jest dość czytelne. Człon „Wola” w takich zestawieniach zwykle wskazuje na osadę zakładaną na prawie wolnizny (czasowego zwolnienia z powinności, żeby zachęcić do karczunku i zagospodarowania). Natomiast „Brzost-” łączy się z dawną nazwą brzost/wiąz (Ulmus), czyli sugeruje miejsce kojarzone z wiązami albo „brzostowym” zadrzewieniem.
DROZDÓWKA
Drozdówka w materiale Słownika historyczno-geograficznego (IHPAN) jest poświadczona jako nazwa miejscowa od 1565 r.; wieś lokowana jest w pow. lubelskim, w parafii Ostrów. W połowie XVI w. była to własność królewska, a w 1564 r. należała do tenuty parczowskiej (starostwa), z odnotowaną drobną strukturą osadniczą: 7 kmieci na 2¼ łana, 1 zagrodnik i młyn. Etymologia nazwy jest przejrzysta: Drozdówka najpewniej wyrasta z podstawy drozd (nazwa ptaka), a formant -ówka jest typowy dla polskich nazw miejscowych (często oznaczających „miejsce związane z…” albo wtórnie „osadę od nazwy/ przezwiska”). Sam wyraz drozd jest bardzo dawny (prasłowiański), co dobrze tłumaczy jego częste użycie jako podstawy nazewniczej.
GŁĘBOKIE
Głębokie (gm. Uścimów) ma dobrze uchwytną, „opisową” etymologię: nazwa wyrasta z dawnego, prasłowiańskiego rdzenia głąb/głębi- (‘głębia, zagłębienie; głęboki’) i najpewniej nazywała miejsce kojarzone z zagłębieniem terenu albo głęboką wodą. W przypadku tej wsi pasuje to także do lokalnego krajobrazu pojeziernego (w sąsiedztwie jest m.in. jezioro określane jako „Głębokie Uścimowskie”). W źródłach średniowiecznych zebranych przez Instytut Historii PAN w Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu wieś pojawia się już w 1441 r. w zapisach typu Glambokye / Glaboky. Od 1442 r. należy do parafii w Ostrowie; w XV w. była własnością szlachecką, a w 1442 r. wzmiankowany jest tu także folwark. Słownik notuje ponadto, że w latach 1442–1529 z folwarku w Głębokiem szła dziesięcina na rzecz plebana w Ostrowie, a w poborach z lat 1531–1533 wykazano kilka części wsi opodatkowanych osobno.
GOŚCINIEC
Gościniec funkcjonował jako niewielka osada skupiona wokół młyna. W lokalnych zestawieniach opartych o lustracje/starostwa wskazuje się, że pierwsza wzmianka o młynie w tym miejscu pochodzi z 1564 r. i że pracowały tam dwa koła walne. W opracowaniach dotyczących historii okolicy (Jedlanka/Rudka) Gościniec pojawia się po prostu jako jeden z kilku młynów w dorzeczu Jedlanki. W XX w. nazwa występuje jeszcze jako odrębna jednostka osadnicza: w wykazach dla gminy Uścimów (stan na 1924 r.) figuruje wprost jako „Gościniec – osada młyńska” obok wsi takich jak Jedlanka Stara/Nowa czy Drozdówka. Dziś ślad po tej nazwie zachowuje się m.in. w mikrotoponimii wodnej: w dokumentach strategicznych gminy wspomina się o stawie „Gościniec” (w układzie cieków/obwałowań w rejonie Bobrówki). Etymologia samego członu Gościniec jest dość czytelna: w dawnej polszczyźnie oznaczał przede wszystkim trakt/drogę (obocznie także zajazd przy drodze), a źródłosłów łączy go z „gościem” i ruchem podróżnych/handlowych. W nazwie osady młyńskiej sugeruje to po prostu młyn przy gościńcu, czyli przy uczęszczanym trakcie, który dawał stały ruch i klientów.
JAMY
Jamy (gm. Ostrów Lubelski) to nazwa o bardzo „terenowym” brzmieniu: najprościej tłumaczy się ją jako liczbę mnogą od dawnego wyrazu jama – „dół, zagłębienie”. W sensie pierwotnym mogło to więc być określenie miejsca kojarzonego z naturalnymi zapadliskami, dołami lub obniżeniami terenu. Do obrazu miejscowości warto dodać wątek najstarszych śladów osadnictwa w okolicy. W prasie z XIX w. zachowała się relacja z badań terenowych prowadzonych nad Tyśmienicą i Wieprzem: autor donosi, że P. Przyborowski – obok „żalników czemiernickich” – miał znaleźć także żalnik (cmentarzysko przedhistoryczne) „między Ostrowem a wsią Jamami”, a ponadto wzmiankuje o zniszczonych grobach w Okalewie i Branicy Suchowolskiej. W tej samej relacji opisano też znaleziska znad Wieprza (m.in. w Leszkowicach): rozproszone fragmenty popielnic, liczne drobne wyroby krzemienne oraz odłamek szklanej „łzawicy”, co pokazuje, jak intensywnie penetrowano wtedy doliny rzeczne w poszukiwaniu stanowisk pradziejowych. W tle dziejów administracyjnych miejscowość długo pozostawała w ścisłym związku z Ostrów Lubelski: po przywróceniu miastu praw miejskich w 1919 r. Jamy (razem z Bójkami) miały status przedmieścia, a dopiero z końcem 1961 r. ponownie występowały jako samodzielna wieś.
JEDLANKA
Jedlanka (dziś rozróżniana jako Stara Jedlanka i Nowa Jedlanka) ma bardzo wczesne poświadczenia źródłowe. W haśle IHPAN nazwa pojawia się już w XV w. w zmiennych zapisach (m.in. Yedla, Jedlno, Yedlino, Jedlinscza, Jedlyanka, Gedlanka). W krótkim zarysie historycznym gminy podkreśla się, że wzmianki o Jedlance są wcześniejsze niż o samej Uścimów i że miejscowość należała do króla. Znaczenie nazwy jest dość czytelne i „leśne”: rdzeń jedl- najczęściej łączy się z dawną nazwą jodły/jedliny (czyli zadrzewienia „jodłowego”), a więc pierwotnie mogło chodzić o osadę „przy jedlinach” lub „w jedlinach”. Tę interpretację wzmacnia fakt, że w okolicy funkcjonuje też nazwa wodna: Piwonia bywa podawana jako rzeka „również Jedlanka”, co sugeruje, że nazwa miejscowa i hydronim mogły się wzajemnie napędzać. W czasach nowożytnych Stara Jedlanka jest opisywana jako wieś królewska w starostwie parczewskim (koniec XVIII w.) i lokowana w sąsiedztwie Jezioro Gumienek.
KAZNÓW
Kaznów w źródłach występuje już w XV wieku pod wahającymi się zapisami Casznow / Kasznow, co dobrze pokazuje, że rdzeń nazwy był od początku ten sam, tylko inaczej go oddawano graficznie. Wieś od 1442 r. należała do parafii ostrowskiej; w XV w. notuje się też sprawy graniczne (m.in. w 1477 r. granice z Brzeźnicą i Wolą Brzeźnicką). W XVI wieku Kaznów pojawia się w rejestrach podatkowych i opisach gospodarczych jako osada z własnym młynem: w latach 1531–1533 pobierano tu pobór z kilku łanów oraz z młyna o jednym kole, a w 1564 r. wykazano już większą liczbę gospodarstw (kmiecie, zagrodnik) oraz „sław”/staw nad rzeką Jedlną wraz z młynem. Wzmiankowany jest też ciekawy szczegół powinności leśnych: kmiecie dawali określoną liczbę saren „zamiast udziału w łowach”, a potem prosili o zwolnienie z tej powinności wskutek spustoszenia lasów. Etymologicznie najbezpieczniej traktować nazwę jako odosobową (dzierżawczą): końcówka -ów bardzo często oznaczała dawniej „własność / miejsce związane z kimś”, a w przypadku Kaznowa dodatkową wskazówką są wczesne wzmianki o osobach „z Kaznowa” oraz późniejsze nazwisko Kaznowski wyprowadzane od tej nazwy miejscowej. W opisie topograficznym podkreśla się też położenie wsi na lewym brzegu Tyśmienica (teren wyżej wyniesiony niż prawobrzeże), co dobrze tłumaczy rolniczo-młyński charakter okolicy.
KLESZCZÓW
Kleszczów w okolicy Ostrów Lubelski jest przykładem nazwy, po której została przede wszystkim… geografia, a nie wieś. W materiałach Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk (Słownik historyczno-geograficzny) Kleszczów występuje jeszcze jako osada: w XV w. pojawiają się zapisy o osobach „z Kleszczowa” (m.in. Adam de Kleszczowowa 1453; potem kolejne wzmianki w 1455 i 1462). W 1529 r. odnotowano wieś w parafii Ostrów, a w 1531 r. jako niewielką osadę zamieszkaną przez dwie rodziny szlachty zagrodowej na 2 łanach (powtórzone także w 1543 r.). Punkt zwrotny nastąpił jednak w 1542 lub 1543 r.: starosta lubelski wykupił wieś od czterech braci Kleszczowskich i przyłączył jej grunty do włości miejskich Ostrowa. Skutek jest dobrze widoczny w późniejszych rejestrach: w 1563 r. nazwa wsi jest już przekreślona, w 1565 r. „nie było już wsi Kleszczów”, a występuje tylko jezioro Kleszczów (z podaną powierzchnią), podobnie w 1570 r. zapisano jezioro „w polu kleszczowskiem”, a w 1661 r. znów pojawia się samo jezioro. Słownik lokalizuje zaginioną wieś na północny wschód od Ostrowa – tam, gdzie na mapach figuruje jezioro o tej nazwie. Etymologicznie nazwa jest najbezpieczniej rozumiana jako odapelatywna/odprzezwiskowa: od wyrazu kleszcz (w dawnej polszczyźnie i „pasożyt”, i wyraz z rodziny „kleszcze” – ‘szczypce/obcęgi’). W praktyce takie podstawy bardzo często przechodziły w przezwiska, a potem w nazwy rodowe i miejscowe; potwierdza to też etymologia nazwiska Kleszcz wywodzona wprost od apelatywu kleszcz.
KOLECHOWICE
Kolechowice są poświadczone wcześnie i w kilku wariantach zapisu: już w 1317 r. jako Kolechowice, w 1390 jako Colechouicze, w 1439 nawet jako Antiqua Kolechowicze („Stare Kolechowice”), a w 1442 jako Kolyechowycze. Do 1442 r. należała do parafii w Łęcznej, a po erekcji parafii ostrowskiej została do niej włączona. W źródłach z tego samego czasu pojawia się też kontekst komunikacyjny („droga do Łęcznej”, 1442), a z późniejszych rejestrów – informacja o okolicznych puszczach bartnych (1565), wymienianych z nazwami własnymi (m.in. Dąbrowa, Witogoszcz, Bór, Bohuszowiec, Wilcze Laski, Goźnicza). Etymologicznie nazwa wygląda na typową formację patronimiczną/rodową: zakończenie -owice w wielu polskich nazwach oznaczało pierwotnie „wieś potomków / ludzi” osoby, od której wyszła podstawa nazwy (analogicznie jak w przytaczanych w literaturze przykładach typu „wieś potomków X-a”). W tym ujęciu Kolechowice najpewniej znaczyły pierwotnie „osada ludzi (rodu) Kolecha/Kolechy” (od dawnego przezwiska lub imienia, dziś już nieczytelnego bez dodatkowych poświadczeń).
KOZERA
Kozera to nie tyle „zwykła wieś”, co dawna osada młyńska związana z parafią Ostrów Lubelski. Według hasła w Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu Kozera była młynem królewskim stojącym nad rzeką Jedlanką, na gruntach dawnej wsi Koczanów, a jej nazwa miała pochodzić od pierwszego młynarza (w starszych zapisach spotyka się też wariant „Kozyra”). Jako osiedle młyńskie pojawia się w źródłach w 1674 r., została opisana w lustracji z 1787 r., zaznaczona na mapie z 1801 r., wciąż widnieje na mapach z początku XX w. i w spisie z 1921 r., po czym zanika w latach 30. XX w.
W praktyce była to więc nazwa „funkcyjna”: określała miejsce młyna (i kilku zabudowań przy nim), które z czasem funkcjonowało jako drobna jednostka osadnicza na obszarze dzisiejszej gminy Uścimów.
KRASNE
Krasne (gm. Uścimów, woj. Województwo lubelskie) to nazwa o prostym, „przymiotnikowym” rodowodzie. Najpewniej wyrasta ze staropolskiego kraśny/krasny – słowa znaczącego dawniej „piękny” albo „czerwony, rumiany”. Źródłosłów jest prasłowiański (krasьnъ), łączony z „krasą” jako barwą (zwłaszcza czerwoną) i urodą. Historycznie miejscowość była zaliczana do wsi królewskich i wiązana z starostwem (tenutą) parczewskim, co pojawia się zarówno w opisie encyklopedycznym, jak i w zarysie dziejów gminy.
KRÓLIK MŁYN
Młyn Królik był drobną osadą młyńską nad rzeką Jedlanką, położoną w terenie między Starą Jedlanką a Rudką Starościańską. Był to „młyn położony nad rzeką Jedlanką”, a w końcu XVIII w. odnotowano go jako mikroskopijną jednostkę osadniczą: mieszkał tam 1 mężczyzna z dwiema kobietami i wzmiankowano też jednego „dysydenta” (w zapisie około 1790 r.). Sama nazwa „Królik” wygląda na typowo „młyńską” – najpewniej wtórnie przeniesioną od użytkownika lub rodziny związanej z tym miejscem. Wskazuje na to choćby materiał metrykalno-genealogiczny, gdzie nazwisko Królik pojawia się wielokrotnie właśnie z dopiskiem lokalizacyjnym „… – Młyn Królik” (datowania od XVII do XVIII w.). W praktyce taki młyn działał jako punkt usługowy dla okolicznych wsi i folwarków: kilka zabudowań przy stawie/na cieku, niewielka liczba mieszkańców, a nazwa utrwalona w dokumentach mimo braku „pełnowymiarowej” wsi.
MAŚLUCHY
Maśluchy to wieś w woj. lubelskim, w powiecie Lubartów, w gminie Uścimów. Sama nazwa wygląda na utworzoną od podstawy maśluch – dawnego słowa (zwłaszcza gwarowego) oznaczającego grzyba „maślaka”; taki wyraz jest wprost notowany w opracowaniach dialektologicznych i folklorystycznych. W praktyce toponimicznej najczęściej przekłada się to na sens typu: „miejsce, gdzie było dużo maślaków” albo „osada ludzi od Maślucha” (czyli od przezwiska/nazwiska wywiedzionego od tej nazwy grzyba).
OSTRÓW LUBELSKI
Nazwa „Ostrów” jest stara i topograficzna: w dawnej polszczyźnie ostrów znaczył „wyspę / kępę” – niewielkie, wyniesione miejsce „oblane wodą”, często porośnięte roślinnością, a więc dobrze pasujące do siedliska na pograniczu wód, mokradeł i podmokłych łąk. Człon „Lubelski” ma charakter odróżniający (w Polsce jest wiele Ostrowów) i wskazuje przynależność regionalną.
Najpewniejszy „twardy” punkt wczesnych dziejów to połowa XV wieku: w przekazach przyjmuje się pierwsze wzmianki o wsi na 1441 r. i powstanie parafii na 1442 r. Kościół parafialny ma tradycję sięgającą właśnie tej daty (pierwsza świątynia była drewniana). Przełomem ustrojowym była lokacja miejska: 25 stycznia 1548 r. król Zygmunt I Stary nadał Ostrowowi prawa miejskie na prawie magdeburskim; w przywileju wiązano z tym m.in. cotygodniowy targ w soboty oraz uprawnienia związane z poborem cła na drodze między Lublin a Parczew (wzmiankowane w opisach historycznych miejscowości). W konsekwencji Ostrów funkcjonował jako miasteczko królewskie (z administracją realizowaną w praktyce przez starostwo), a jego rola – typowa dla takich ośrodków – opierała się na lokalnym handlu, usługach i zapleczu rzemieślniczo-rolnym.
PODBIELE
Podbiele to nazwa zaginionej osady z terenu parafii Ostrów Lubelski. W źródłach występuje tylko raz: w rejestrze poborowym z 1580 r., gdzie opłaca podatek „razem z” sąsiednim Krasne. Słownik historyczno-geograficzny lokalizuje ją „zapewne” na zachód od Krasnego i na wschód od rozciągających się tam bagien, a jej zniknięcie z późniejszych spisów tłumaczy najprościej wchłonięciem przez Krasne.
Etymologia jest czytelna i „krajobrazowa”: Pod-biele to nazwa typu lokalizacyjnego („pod / przy bielach”), gdzie biele/biel w dawnej polszczyźnie i gwarach bywały określeniem mokradeł, bagien, podmokłych łąk. W takim ujęciu Podbiele znaczyło po prostu „osada położona przy mokradłach / u skraju bieli”.
PROKOP MŁYN
Prokop Młyn to dawna osada młyńska na obszarze dzisiejszej gminy Uścimów, sytuowana w pasie osadniczym między Stara Jedlanka a Rudka Starościańska. W źródłach międzywojennych figuruje wprost jako „osada młyńska i młyn Prokop” w gminie Uścimów, co potwierdza jej administracyjne funkcjonowanie jako odrębnej jednostki osadniczej jeszcze w XX w.
Najprostsze wyjaśnienie nazwy jest „funkcyjne” i osobowe: Prokop to imię/nazwisko związane z młynarzem lub dzierżawcą, które przylgnęło do młyna i zabudowy przy nim (w opracowaniach lokalnych wprost wskazuje się, że nazwa powstała od nazwiska młynarza; pojawia się też informacja o wcześniejszej nazwie młyna i późniejszym utrwaleniu nazwy „Prokop” w lustracji).
W przekazie dotyczącym okolicy Ostrów Lubelski zachował się też ślad skali tej osady: wspomina się „Młyn Prokop” jako niewielką placówkę (zaledwie „2 poddanych”), co dobrze pasuje do charakteru drobnych osad młyńskich – kilku zabudowań skupionych wokół urządzeń wodnych i stawu.
Z nazwą wiąże się również hydronimia i krajobraz stawowy: w dolinach lokalnych cieków notowane są stawy Prokop (jako element sieci stawów w zlewni).
ROZKOPACZEW
Rozkopaczew ma w źródłach staropolskich postać Rozkopaczów (m.in. 1468 Rosskopaczow), a w 1480 r. pojawia się też forma osadnicza „Rozkopaczowska Wola” (Roszkopaczouska Wolya). W ujęciu Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu (wyd. Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk) wieś lokalizowana jest ok. 12 km na północ od Łęczna i przypisana do parafii Ostrów Lubelski. W XV–XVI w. była to własność szlachecka: w 1468 r. wspomniano tu Macieja Milka „z Rozkopaczowa”, w 1481 r. dziedzicem był Mikołaj Kijański, a w latach 1531–1533 odnotowano pobór z 3 łanów i młyna.
Bardzo ważne jest tło hydrograficzne: obok wsi funkcjonuje w źródłach także jezioro Rozkopaczów, występujące „alias Motycz” (1428 Mothicz). W opisie z 1480 r. jezioro określono jako długie „na 1 milę” i szerokie „na 1/2 mili”, z przekonaniem, że wypływa z niego rzeka, którą utożsamiano z Tyśmienicą. To pokazuje, że nazwa miejscowa od początku była mocno związana z wodą i jeziorem jako punktem orientacyjnym.
Etymologicznie najbardziej „bezpieczne” ujęcie (podawane w słowniku Nazwy miejscowe Polski) mówi wprost, że Rozkopaczew jest zapewne nazwą utworzoną od nazwy jeziora Rozkopaczów, które dziś znane jest jako Jezioro Mytycze. Ten sam materiał zestawia długi ciąg historycznych zapisów nazwy (Rozkopaczow/Rozkopaczów → Rozkopaczew), co dobrze tłumaczy przejście od dawnej postaci na -ów do współczesnej na -ew.
Współcześnie Rozkopaczew jest wsią w gminie Ostrów Lubelski, położoną przy drodze wojewódzkiej 813 i „nieopodal Jeziora Mytycze”; wewnętrznie ma też tradycyjnie wyodrębniane części (m.in. Końce, Pasy, Podborek, Zapraga, Żuraw).
RUDA JAMY
/275/. Wymieniana już w 1488 r. jako własność Stanisława i Jakuba Zaklików z Bystrzycy, Tyśmienicy, Babianki, Ostrowa i Rudy (KzL 9 534, 535). Wieś istniała jeszcze krótko w XVI w. prawdopodobnie na wschód od wsi Jamy nad rzeką Tyśmienicą (Rudy 304). Później zaginęła. Lokalizacja przybliżona.
RUDA PŁAZINA
Była własnością królewską, leżała w parafii Ostrów. W 1564 r. zapisana jako Ruda Blazina (ZD XIV 362) obok Rudy Korbutowej (zob.). W tym samym roku Ruda Plazyna miała 3 koła rudne i 1 młyńskie (KsP 33 505v). Leżała na południowy wschód od Rudy Korbutowej nad rzeką Jedlanką, skąd w 1560 r. przeniesiono ją na miejsce przy ujściu Jedlanki do Tyśmienicy (L 1565 81-82). Na starym miejscu pozostał jeszcze przez kilka lat tartak. Zapisane w 1570 r. dwie Rudy na rzece Jedlance prowadzone przez rudników Koributhow, to Ruda Korbutowa i Ruda Płazina (L 86). O tej ostatniej po 1570 r. rejestry milczą, musiała po wyczerpaniu się złóż rudy darniowej zniknąć w końcu XVI w. (Rudy 304-305).
RUDA TYŚMIENICA
Była własnością królewską, leżała nad rzeką Tyśmienicą. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1533 r., gdy zapisano, że były tam trzy koła rudne (KsP 33 134v). Tak samo było w l. 1553 i 1564 (ibid. 249), kiedy pracował w niej „minerator Nicolaus” (Rudy 304). W lustracji z 1565 r., bardzo dokładnie zestawiającej dochody królewskie, m. in. także we wsi Tyśmienica, o Rudzie nie wspomniano, podobnie w rejestrze z 1626 r. Trzeba zatem przyjąć, że na początku drugiej połowy XVI w. przestała istnieć. Ów rudnik Mikołaj jest więc ostatnim znanym śladem tej Rudy.
RUDKA KIJAŃSKA
(1488 Ruda), dziś Rudka Kijańska), 6 km S od Ostrowa Lub.
[Pow. lub., par. Ostrów]. Własn. szlach. 1488 dz. br. Jakub i Stanisław Zaklikowie z Bystrzycy, posesor zastawny Jan Kijański pisarz z. lub. (ZL IX 534).
RUDKA STAROŚCIAŃSKA
gm. Uścimów, woj. lubelskie. W 1564 r. była to wieś królewska Ruda Korbutowa (ZD XIV 362), nazwana tak od pierwszego jej rudnika Koributa (Rudy 304). Było to duże przedsiębiorstwo, bo jego urządzenia poruszało aż 6 kół (KsP 33 505v). Leżało nad rzeką Jedlanką poniżej obecnej wsi Jedlanka. Pracę w tej Rudzie rozpoczęto w pierwszej połowie XVI w. Miała 2 młyny zbudowane na 2 sadzawkach. Dwa łany ziemi i łąka dawały podstawę dla wyżywienia ludzi pracujących w Rudzie. Roczny pobór (podatek) z niej był duży, wynosił 16 grzywien, co dowodzi dużego z niej pożytku. Dostarczała ona rocznie do zamku lubelskiego i folwarków królewskich urobek żelazny wartości 4 grzywien (L 1565 60). Jako Ruda notowana w 1611 r. w parafii Ostrów. W 1626 r. Ruda Korbutowa była w dzierżawie, rudy żelaznej już tam nie dobywano, był tylko młyn mączny o 2 kołach walnych, a przy nim 3/4 łanu ziemi (RL 26). W 1661 r. zanotowano uroczysko Ruda Korbutowa ze stawem, młynem i 1 zagrodą (L 46, 76). Notowana później w l. 1676 i 1721 (Ruda), 1787 (SLDK 433) jako Rudka Jedlańska. Na mapie topograficznej (TK) widnieje Rudka Korybutowa, tak samo w 1877 r. (SKP II 119). Z kolei w l. 1870 (Cat 92) i 1899 (Cat 108) zapisano ją jako Rudka Starościńska. Ponownie tylko Rudka w 1921 r. Była to wówczas wieś o 41 domach i 218 mieszkańcach (Spis 120). Tak samo nazywano ją w l. 1933 (Sk 1470), 1961 (DzUL 10, 12) i 1967 (Spis 986). Obecnie powrócono do nazwy z XIX w. – Rudka Starościańska (UN 117 36; WU III 157).
TYŚMIENICA
(1409 n. Tismenicza, 1420 n. Thysczmenicza), 10 km SW od Parczowa.
Pow. lub., par. a. 1442 Łęczna n. Ostrów (ZDM III 630); 1470-80 i 1531-3 wzm. pod par. Bystrzyca (DLB II 576 i RP). Własn. szlach./król. 1409 Dorota ż. Oty z Wronowa pozywa Jana i Wichnę dzieci Michała [z Bogumiłowic i Czyżowa] kaszt. lub. o 1/4 posiadłości w T., którą posiadał śp. Bystrzyczka z Bystrzycy (TA VII 162). 1420 Boguchna z Jankowic zrzeka się pretensji do Michała z Czyżowa kaszt. sand., jego s. Jana i c. Wichny z tytułu 1/2 w. T. (ZL X 342). 1457 dz. Jakub Zaklika i Barbara z Międzygórza (ZL IV 248). 1462 dz. br. Mikołaj i Zaklika z Międzygórza (ZL V 343. 1466-86 dz. br. Jakub i Stanisław Zaklikowie z Bystrzycy (ZL V 131-467, VIII 74, IX 534). 1466 w/w br. zastawiają w. T. za 160 grz. siostrze Barbarze, ż. Piotra Pszonki z Babina (ZL V 447). 1470 w/w br. zastawiają w. T. wraz z dworem i nowo lokowaną Wolą Tyśmienicką [dziś Babianka] za 136 grz. Mikołajowi-Sułkowi z Siedlisk (ZL V 242-3). 1488 posesor zastawny Jan Kijański pisarz z. lub. (ZL IX 534). 1531 pobór z 3 ł. i młyna o 2 kołach, 1533 z 3 ł., 2 młynów po 1 kole, folusza: kuźnica o 3 kołach spust. (RP). 1564 tenuta parczowska. Ok. 7 ł. włączono do nowo lokowanego m. Ostrów. 2 pola folw., 37 kmieci na 11 ł.; płacą m. in. „krogulcze”. 2 karczmarzy (L 78, 83).
UŚCIMÓW
(1442 Vscimow kop., 1461 n. Hvsczymow, 1472 Wscymow, 1473 n. Vsczymow, 1475 Wsczimow, 1470-80 Usczymow, 1529 Vstymow), 19 km SE od Parczowa.
Pow. 1472 parczowski, 1514 n. lub., par. Ostrów. Własn. szlach./król. 1442 bp Zbigniew [Oleśnicki] włącza U. do nowo erygowanej par. Ostrów wraz z dzies. z ról dz. Pawła (ZDM III 630). 1461-8 szl. Stanisław Starzyński alias Rogalicz z U. (ZL V 319-423, VIII 37). 1472 Kazimierz Jagiel. zezwala Jakubowi Zaklice z Międzygórza wykupić U. z rąk Stanisława z U. oraz zapisuje Jakubowi na tej wsi 100 grz. (MS I 861). 1473 tenże zapisuje w/w Jakubowi na U. 100 grz. (MS I 1099). 1475 jw. 50 grz. (MS IV suppl. 1050). 1505 król Aleksander zezwala Stanisławowi Kuropatwie wykupić w. król. U. z rąk Hieronima Zakliki z Mięrzygórza (MS III 2113). 1512 Zygmunt I zezwala Stanisławowi Kuropatwie z Łańcuchowa kaszt. chełmskiemu i tenut. parczowskiemu wykupić U. z rąk Hieronima Zakliki z Czyżowa [pow. sand.] (MS IV 1809). 1514 tenże zezwala w/w Hieronimowi na zastawienie w. U. za 400 fl. Stanisławowi Kuropatwie (MS IV 2300). 1529 dzies. z folw. plebanowi w Ostrowie (LR 444). 1531-3 pobór z 5 ł. (RP). 1564 tenuta parczowska. 39 kmieci na 10 1/2 ł., 3 karczmarzy na półłankach, 5 zagr., młyn, folw. (L 68).
WOLA KOLECHOWSKA
(1439 Nova Kolechowicze kop., 1488 Wolya Kolyechowska, 1502 Colechowska Volya), 1548 włączona do m. → Ostrów.
[Pow. lub., par. Ostrów]. Własn. król. 1439 Władysław [Warneńczyk] powierza Piotrowi Rosmysłowi wójtowi ze starych Kolechowic lokację na pr. magd. nowej wsi K. na polu w stronę wody król. Nadaje mu sołectwo obu wsi z 2 ł. i łąkami na końcu łanów, karczmę, młyn na grobli starego stawu, dąbrowę zw. Kolechowa Góra i rz. Tyśmienicą, z 6 denarem czynszowym i 3 denarem sądowym, z obowiązkiem konnej służby z kuszą. Po upływie wolnizny kmiecie płacić będą po 1/2 grz. z ł., kłodę owsa, zaś w starej wsi także pokow miodu (ZDM V 1448). 1488-1502 tenuta parczowska (MS III 613, ZL IX 550). 1550 kr. Zygmunt włącza WK. do nowo lokowanego m. Ostrowa (Kanc XXX 350-1). 1564 teren WK. włączony do Ostrowa wynosił 47 ł. łącznie z półłankiem popowskim. (L 78).
WOLA OSTROWSKA
(1491 Wolya Nowa dicta Ostrow, 1529 Wolya Ostrowska), osada niezid. leżała zapewne k. m. Ostrów.
[Pow. lub., par. Ostrów?]. Własn. król. 1491 → Miłków. 1529 dzies. 3 wiard. plebanowi w Ostrowie m. (LR 444).
WOLA STANISŁAWOWSKA
Występowała w parafii Ostrów w 1580 r. raz jako Stanisławów (KsP 33 748), drugi raz jako Wolia (KmL 239 15). Nazwę swą zawdzięcza zapewne właścicielowi Stanisławowi Bychawskiemu. Będąc wsią niedawno osadzoną nie opłacała jeszcze podatku. W 1626 r. widnieje Wola Stanisławów, wieś braci Bychawskich zapisana między wsiami Brzeźnica (zob.) własnością Bychawskich a Kaznowem należącym do Kaznowskiego a częściowo do Sieniutowej (RL 32). W 1663 r. jest to już Wola Stanisławowska (BJ 28), podobnie w 1668 r. (RPodm 165). W tym rejestrze zapisano „tu nie masz żadnej chałupy”, co oznacza, że wieś spustoszała, ale nazwa jej przetrwała w rejestrach poborowych do 1685 r. (KmL 239 214), gdzie zapisano niwę Wola Stanisławowska. Wieś już nie istniała. Umiejscawianie jej w spisach między Brzeźnicą a Kaznowem pozwala na zlokalizowanie na przestrzeni między tymi wsiami.
WÓLKA STARA KIJAŃSKA
gm. Ostrów Lubelski, woj. lubelskie. W początkach XVIII w. w parafii Ostrów powstała Wolka Kijańska. Po raz pierwszy zapisano ją w 1721 r. (Vis. KM 20 203). Taką nazwę nosiła w XVIII i w początku XIX w. Gdy w połowie XIX w. pojawiła się druga Wólka Kijańska (zob. Nowa Wólka), tę zaczęto nazywać Wolka Kijańska Stara (SG IV 59). Tak zapisywano ją w 1921 r. (Spis 56) oraz w latach następnych. W l. 1953 (Mpwł) i 1961 (DzUL 1-10, 67) Wólka Stara, zaś w ostatnich spisach znowu Wólka Stara Kijańska (UN 113 19; WU III 617).
WÓLKA ZAWIEPRZYCKA
ZABIELE
ŻABINIEC
Był wsią leżącą nad rzeką Tyśmienicą, tuż obok Ostrowa. Po raz pierwszy odnotowany w 1547 r. jako Zabyenyecz (MRPS IV 22994), a następnie w 1565 r. Zabyenyecz i Zabynyecz (L 77, 78). Kiedy król Zygmunt Stary oddał Janowi Tęczyńskiemu Wilkołaz z przyległościami i Pilaszkowice za Ostrów, Zabyenyecz, Babiankę i Tyśmienicę, „tedy na 2 wsiach, które za jedną liczono, Ostrów i Zabyenyecz, raczył osadzić miasteczko” nazwane Ostrowem. Wynika z tego, że Zabiniec (Żabieniec?) leżał tuż obok Ostrowa i po utworzeniu nowego miasta zniknął jako samodzielne osiedle, bo „przy lokacji Ostrowa król dołączył do miasta […] campos in villa […] Zabiniec” (MRPS IV 23086; L 1570 96). Brak wcześniejszych danych o tej wsi, wiadomo jednak z tych relacji, że przestała istnieć w 1548 r.