Parafia Ostrów w XVI wieku:
Od roku 1919 obserwujemy podział parafii Ostrów Lubelski od której to na przestrzeni 69 lat odpadło 14 miejscowości (54%) należących do 7 innych parafii:
1919 – Brzeźnica Bychawska
- Berejów
- Brzeźnica Bychawska
- Zabiele
1919 – Brzeźnica Książęca
- Brzeźnica Książęca
1922 – Rogóźno
- Krasne
1925 – Uścimów
- Uścimów
- Drozdówka
- Głębokie
- Maśluchy
1931 – Brzostówka
- Brzostówka
- Wólka Zawieprzycka
1933 – Rozkopaczew
- Rozkopaczew
- Wólka Kijańska (obecnie Wólka Stara Kijańska)
1988 – Tyśmienica
- Tyśmienica
BABIANKA
Babianka (gm. Parczew) ma w źródłach średniowiecznych „podwójną” metrykę nazewniczą. W haśle Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu wieś jest opisana jako okolica związana z sąsiednią Tyśmienicą: około 1470 r. Jakub i Stanisław Zaklikowie mieli tu dobra w Woli Tyśmienickiej, przy czym ta sama osada występuje równolegle pod nazwą Babanky. Z czasem wariant „bab-” zwyciężył: pod koniec XV w. forma Babianka wyparła „Wolę Tyśmienicką”, choć jeszcze w 1491 r. zanotowano zapis przejściowy: Wola Tyśmienicka dicta Babianka. Później nazwa Babianka utrzymuje się konsekwentnie w wykazach od XVI do XX w., z pojedynczym wyjątkiem z 1663 r., gdy zapisano ją jako Babionka.
Co do etymologii, przytoczone hasło ma charakter historyczno-źródłowy i nie rozstrzyga pochodzenia nazwy. Językowo najbardziej naturalne jest wyprowadzenie Babianki od rdzenia bab- (od dawnego baba ‘kobieta/stara kobieta; też w polszczyźnie rodzinnej’) z formantem tworzącym nazwę miejscową. W literaturze onomastycznej spotyka się też uwagę, że podstawa bab- bywa w toponimii łączona nie tylko z nazwami osobowymi, ale i z dawnymi określeniami terenowymi (np. grząskie, podmokłe miejsca) — to jednak pozostaje hipotezą, dopóki nie da się jej podeprzeć lokalnym kontekstem topograficznym albo tradycją nazewniczą okolicy.
BEREJÓW
Berejów ma w źródłach ślad starszy niż sama obecna nazwa. W dokumencie z 1442 r. dotyczącym uposażenia nowo tworzonej parafii w Ostrów Lubelski pojawia się wieś Borki w tej okolicy; później źródła o niej milczą, dlatego słownik historyczno-geograficzny dopuszcza, że Borki mogły nie zaniknąć całkiem, tylko zmienić nazwę na Berechów/Berejów. Sama miejscowość w rejestrach podatkowych jest poświadczona od 1563 r. jako Berehow/Berechów, co dobrze pasuje do etymologii ludowej i językowej: nazwa bywa wyprowadzana od ukraińskiego bereh (‘brzeg’) — czyli określenia topograficznego, pierwotnie „osady przy brzegu”
BOBRYK MŁYN
Bobryk Młyn (na terenie dzisiejszej Uścimów) to nazwa dawnej osady młyńskiej – w XIX-wiecznych opisach dóbr Orzechów Nowy (wraz z Orzechów Stary) pojawia się ona wprost jako „osada młynarska Bobryk”. W materiałach gminnych, streszczających „Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego”, nazwa Bobryk łączona jest także z lokalną granicą/okolicą (w kontekście Orzechowa). W regionie „Bobryk” funkcjonuje przede wszystkim jako nazwa cieku/rzeczki. W dokumentach planistycznych opisujących hydrografię okolicy pojawia się sformułowanie „Piwonia Górna (Bobryk)” oraz wzmianka o „cieku Bobryk”. To dobrze tłumaczy powstanie nazwy osady: „Bobryk Młyn” = młyn nad Bobrykiem / na Bobryku. W opracowaniach językoznawczych dotyczących nazewnictwa Lubelszczyzny (z mocnym tłem ukraińskim) bobryk jest objaśniany jako zdrobnienie od bober („bóbr”). A sam wyraz bóbr/bober jest bardzo stary (prasłowiański) i od dawna bywa podstawą nazw wodnych. W skrócie: najpewniej to nazwa „bobrowego” strumienia (albo strumienia kojarzonego z bobrami), przy którym działał młyn – stąd Bobryk Młyn.
BORKI
Borki to nazwa osady znanej właściwie z jednego, wczesnego przekazu. Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu wskazuje, że Borki występują w dokumencie erekcyjnym Parafii Ostrów Lubelski z 1442 r., dotyczącym jej uposażenia. Wtedy do nowej parafii włączono m.in. Borki wraz z Brzeźnicą Bychawską (z parafii Czemierniki) oraz Kolechowice i Tyśmienicę (z parafii Łęczna). Dalej źródła o Borkach milczą, więc przyjmuje się, że osada mogła zaniknąć w XV wieku albo zmienić nazwę; jako możliwy „następca” wskazywany bywa Berejów (w XVI w. notowany jako Berechów). Etymologicznie „Borki” jest nazwą typowo topograficzną: wiąże się z wyrazem bór/borek (‘las, bór; borek jako zdrobnienie’), a liczba mnoga sugeruje określenie miejsca „przy borach / wśród boru”, czyli osady w krajobrazie wyraźnie leśnym.
BÓJKI 
Bójki (gm. Ostrów Lubelski) są nazwą wyraźnie odosobową. Najstarsza znana wzmianka, przywoływana w lokalnych zestawieniach źródłowych, wiąże się z zapisem o młynie „Buyko” (kopia wpisu z księgi grodzkiej lubelskiej z 1659 r., odnoszona do oryginału z 1656 r.) oraz z transakcją, w której uczestniczyli m.in. Jan Karol Daniłowicz i **Andrzej Gołuchowski. Taki zapis dobrze tłumaczy nazwę miejscowości jako pochodną od nazwiska/określenia Bójko / Bojko / Bujko (związanego z dawnymi podstawami słowotwórczymi boj-). Od strony językowej rdzeń jest więc najpewniej „właścicielski”, a końcówka -ki pasuje do częstego w polszczyźnie modelu nazw osad oznaczających pierwotnie „ludzi/teren należący do…”, czyli w praktyce: „(wieś) Bójków/Bojkówych”. W czasach nowożytnych i współczesnych wieś pojawia się też w kontekście zmian administracyjnych: uchwałą z 22 lipca 1919 r. (przywrócenie praw miejskich Ostrów Lubelski) Bójki wraz z Jamami miały status przedmieścia, a z końcem 1961 r. zostały ponownie wyłączone i funkcjonowały jako samodzielna wieś.
BRZEŹNICA BYCHAWSKA
Brzeźnica Bychawska to nazwa dwuczłonowa, której rdzeń („Brzeźnica”) jest topograficzny: wiąże się z brzeziną / lasem brzozowym (w tradycji wschodniosłowiańskiej spotyka się też wariant typu bereznica, od którego mogły powstawać lokalne formy nazw). Drugi człon („Bychawska”) jest odróżniający i wskazuje na związek własnościowy z rodziną Bychawskich (od pobliskiej Bychawa): w XV w. wieś była własnością szlachecką, a w przekazach wymienia się właścicieli „z Bychawy”, co tłumaczy utrwalenie przydomka w nazwie. W źródłach historycznych miejscowość pojawia się początkowo jako Brzesnicza (XV w.), a w XVI w. dla odróżnienia od nowszej Brzeźnicy używano form Stara Brzeznicza / Brzesnicza Stara (1563). W 1626 r. notowana jest jako Brzeznicza, własność dwóch Bychawskich, natomiast nazwa Brzeźnica Bychawska pojawia się wprost w 1674 r. i powtarza się w XVIII w. (m.in. 1748), a następnie utrwala w spisach z XVIII–XX w.
BRZEŹNICA KSIĄŻĘCA
Brzeźnica Książęca to nazwa dwuczłonowa, w której pierwszy człon ma sens czysto krajobrazowy, a drugi – własnościowy. Najstarsze zapisy nie mówią jeszcze o „Książęcej”: wieś pojawia się od 1469 r. jako Wola Brzeznicka / Wola Brzezniczka, a w kolejnych XV-wiecznych wzmiankach nazwa „Wola” wraca wielokrotnie. W 1529 r. notowano osobliwy zapis Rzesniczka Volya, w XVI w. spotyka się formy typu Brzeznicka Wola i Brzeznicza Nowa, a w XVII w. trafia się ujęcie porównawcze Brzeznica utraque („obie Brzeźnice”), co pokazuje, że w okolicy funkcjonowały równoległe warianty tej samej nazwy i potrzebowano rozróżnień. Rdzeń Brzeźnica najprościej łączy się z brzeziną / brzozą – to typowy w Polsce model nazwy topograficznej (miejsce „brzozowe”, porośnięte brzeziną). W literaturze toponimicznej podkreśla się, że od podstawy „brzoza/brzez-” tworzy się liczne nazwy miejscowe i ich warianty (także z przyrostkami typu -iczka, spotykanymi w dawnych zapisach tej wsi). Człon „Książęca” jest wtórny i ma charakter identyfikujący: pojawia się wtedy, gdy wieś wiązano z właścicielami o tytule książęcym. Lokalne zestawienia źródłowe tłumaczą utrwalenie tej formy tym, że była to „wieś księcia” (m.in. wskazywany jest Janusz Zasławski), a od XVII w. nazwa Brzeźnica Książęca wchodzi do obiegu i już się utrwala.
BRZOSTOWA WOLA
Brzostowa Wola to nazwa znana z przekazów wyjątkowo słabo: w Słowniku historyczno-geograficznym ziem polskich w średniowieczu występuje tylko raz, w rejestrze z 1626 r., i to podana w parafii Parczew. Autorzy słownika zwracają uwagę, że w tym samym rejestrze także inne wsie „spod Ostrowa” zapisano nietrafnie pod Parczewem, więc wpis może być omyłką kancelaryjną. Stąd ostrożna hipoteza: albo jest to błędne, powtórne zapisanie wsi królewskiej Brzostówka, albo (jeśli wpis nie jest omyłką) Brzostowa Wola mogła być resztką starszej osady i przez krótki czas współistniały obok siebie dwie miejscowości o bardzo podobnej nazwie. Od strony znaczenia nazwy oba człony są czytelne. „Wola” w nazwach miejscowych oznaczała zwykle świeżo lokowaną osadę, której osadnikom dawano na pewien czas zwolnienie od danin i powinności. Człon „Brzostowa” da się naturalnie wyprowadzić od dawnego wyrazu brzost (wiąz), czyli wskazywałby na miejsce „brzostowe”, związane z wiązami w krajobrazie. W tle warto pamiętać, że w Lubelskiem znana jest też wieś, której pierwotną nazwą była właśnie „Brzostowa Wola”: Brzostówka była założona jako wieś królewska w XVI w. i w źródłach występuje zarówno jako „Brzostowa Wola”, jak i formy przejściowe typu „Brzostówka Wola”. To dodatkowo tłumaczy, dlaczego pojedynczy zapis „Brzostowa Wola” z 1626 r. bywa podejrzewany o pomyłkę lub dublowanie nazwy.
BRZOSTÓWKA
Brzostówka (w okolicy Ostrów Lubelski, w dawnych źródłach ziemi lubelskiej) została założona jako wieś królewska w 1530 r. pod pierwotną nazwą Brzostowa Wola. W opisie słownikowym podkreślono królewski charakter własności i fakt, że w 1530 r. Zygmunt I Stary nadał przywilej lokacyjny (m.in. na wójtostwo). W XVI w. spotyka się równolegle formy: Brzostowa Wola / Brzostowska Wolia, a także Brzostówka Wola; od początku XVII w. utrwala się już sama Brzostówka (notowana m.in. w 1611 i 1626 r.), a później powtarzana w kolejnych spisach. Znaczenie nazwy jest dość czytelne. Człon „Wola” w takich zestawieniach zwykle wskazuje na osadę zakładaną na prawie wolnizny (czasowego zwolnienia z powinności, żeby zachęcić do karczunku i zagospodarowania). Natomiast „Brzost-” łączy się z dawną nazwą brzost/wiąz (Ulmus), czyli sugeruje miejsce kojarzone z wiązami albo „brzostowym” zadrzewieniem.
DROZDÓWKA
Drozdówka w materiale Słownika historyczno-geograficznego (IHPAN) jest poświadczona jako nazwa miejscowa od 1565 r.; wieś lokowana jest w pow. lubelskim, w parafii Ostrów. W połowie XVI w. była to własność królewska, a w 1564 r. należała do tenuty parczowskiej (starostwa), z odnotowaną drobną strukturą osadniczą: 7 kmieci na 2¼ łana, 1 zagrodnik i młyn. Etymologia nazwy jest przejrzysta: Drozdówka najpewniej wyrasta z podstawy drozd (nazwa ptaka), a formant -ówka jest typowy dla polskich nazw miejscowych (często oznaczających „miejsce związane z…” albo wtórnie „osadę od nazwy/ przezwiska”). Sam wyraz drozd jest bardzo dawny (prasłowiański), co dobrze tłumaczy jego częste użycie jako podstawy nazewniczej.
GŁĘBOKIE
Głębokie (gm. Uścimów) ma dobrze uchwytną, „opisową” etymologię: nazwa wyrasta z dawnego, prasłowiańskiego rdzenia głąb/głębi- (‘głębia, zagłębienie; głęboki’) i najpewniej nazywała miejsce kojarzone z zagłębieniem terenu albo głęboką wodą. W przypadku tej wsi pasuje to także do lokalnego krajobrazu pojeziernego (w sąsiedztwie jest m.in. jezioro określane jako „Głębokie Uścimowskie”). W źródłach średniowiecznych zebranych przez Instytut Historii PAN w Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu wieś pojawia się już w 1441 r. w zapisach typu Glambokye / Glaboky. Od 1442 r. należy do parafii w Ostrowie; w XV w. była własnością szlachecką, a w 1442 r. wzmiankowany jest tu także folwark. Słownik notuje ponadto, że w latach 1442–1529 z folwarku w Głębokiem szła dziesięcina na rzecz plebana w Ostrowie, a w poborach z lat 1531–1533 wykazano kilka części wsi opodatkowanych osobno.
GOŚCINIEC
Gościniec funkcjonował jako niewielka osada skupiona wokół młyna. W lokalnych zestawieniach opartych o lustracje/starostwa wskazuje się, że pierwsza wzmianka o młynie w tym miejscu pochodzi z 1564 r. i że pracowały tam dwa koła walne. W opracowaniach dotyczących historii okolicy (Jedlanka/Rudka) Gościniec pojawia się po prostu jako jeden z kilku młynów w dorzeczu Jedlanki. W XX w. nazwa występuje jeszcze jako odrębna jednostka osadnicza: w wykazach dla gminy Uścimów (stan na 1924 r.) figuruje wprost jako „Gościniec – osada młyńska” obok wsi takich jak Jedlanka Stara/Nowa czy Drozdówka. Dziś ślad po tej nazwie zachowuje się m.in. w mikrotoponimii wodnej: w dokumentach strategicznych gminy wspomina się o stawie „Gościniec” (w układzie cieków/obwałowań w rejonie Bobrówki). Etymologia samego członu Gościniec jest dość czytelna: w dawnej polszczyźnie oznaczał przede wszystkim trakt/drogę (obocznie także zajazd przy drodze), a źródłosłów łączy go z „gościem” i ruchem podróżnych/handlowych. W nazwie osady młyńskiej sugeruje to po prostu młyn przy gościńcu, czyli przy uczęszczanym trakcie, który dawał stały ruch i klientów.
JAMY
Jamy (gm. Ostrów Lubelski) to nazwa o bardzo „terenowym” brzmieniu: najprościej tłumaczy się ją jako liczbę mnogą od dawnego wyrazu jama – „dół, zagłębienie”. W sensie pierwotnym mogło to więc być określenie miejsca kojarzonego z naturalnymi zapadliskami, dołami lub obniżeniami terenu. Do obrazu miejscowości warto dodać wątek najstarszych śladów osadnictwa w okolicy. W prasie z XIX w. zachowała się relacja z badań terenowych prowadzonych nad Tyśmienicą i Wieprzem: autor donosi, że P. Przyborowski – obok „żalników czemiernickich” – miał znaleźć także żalnik (cmentarzysko przedhistoryczne) „między Ostrowem a wsią Jamami”, a ponadto wzmiankuje o zniszczonych grobach w Okalewie i Branicy Suchowolskiej. W tej samej relacji opisano też znaleziska znad Wieprza (m.in. w Leszkowicach): rozproszone fragmenty popielnic, liczne drobne wyroby krzemienne oraz odłamek szklanej „łzawicy”, co pokazuje, jak intensywnie penetrowano wtedy doliny rzeczne w poszukiwaniu stanowisk pradziejowych. W tle dziejów administracyjnych miejscowość długo pozostawała w ścisłym związku z Ostrów Lubelski: po przywróceniu miastu praw miejskich w 1919 r. Jamy (razem z Bójkami) miały status przedmieścia, a dopiero z końcem 1961 r. ponownie występowały jako samodzielna wieś.
JEDLANKA
Jedlanka (dziś rozróżniana jako Stara Jedlanka i Nowa Jedlanka) ma bardzo wczesne poświadczenia źródłowe. W haśle IHPAN nazwa pojawia się już w XV w. w zmiennych zapisach (m.in. Yedla, Jedlno, Yedlino, Jedlinscza, Jedlyanka, Gedlanka). W krótkim zarysie historycznym gminy podkreśla się, że wzmianki o Jedlance są wcześniejsze niż o samej Uścimów i że miejscowość należała do króla. Znaczenie nazwy jest dość czytelne i „leśne”: rdzeń jedl- najczęściej łączy się z dawną nazwą jodły/jedliny (czyli zadrzewienia „jodłowego”), a więc pierwotnie mogło chodzić o osadę „przy jedlinach” lub „w jedlinach”. Tę interpretację wzmacnia fakt, że w okolicy funkcjonuje też nazwa wodna: Piwonia bywa podawana jako rzeka „również Jedlanka”, co sugeruje, że nazwa miejscowa i hydronim mogły się wzajemnie napędzać. W czasach nowożytnych Stara Jedlanka jest opisywana jako wieś królewska w starostwie parczewskim (koniec XVIII w.) i lokowana w sąsiedztwie Jezioro Gumienek.
KAZNÓW
Kaznów w źródłach występuje już w XV wieku pod wahającymi się zapisami Casznow / Kasznow, co dobrze pokazuje, że rdzeń nazwy był od początku ten sam, tylko inaczej go oddawano graficznie. Wieś od 1442 r. należała do parafii ostrowskiej; w XV w. notuje się też sprawy graniczne (m.in. w 1477 r. granice z Brzeźnicą i Wolą Brzeźnicką). W XVI wieku Kaznów pojawia się w rejestrach podatkowych i opisach gospodarczych jako osada z własnym młynem: w latach 1531–1533 pobierano tu pobór z kilku łanów oraz z młyna o jednym kole, a w 1564 r. wykazano już większą liczbę gospodarstw (kmiecie, zagrodnik) oraz „sław”/staw nad rzeką Jedlną wraz z młynem. Wzmiankowany jest też ciekawy szczegół powinności leśnych: kmiecie dawali określoną liczbę saren „zamiast udziału w łowach”, a potem prosili o zwolnienie z tej powinności wskutek spustoszenia lasów. Etymologicznie najbezpieczniej traktować nazwę jako odosobową (dzierżawczą): końcówka -ów bardzo często oznaczała dawniej „własność / miejsce związane z kimś”, a w przypadku Kaznowa dodatkową wskazówką są wczesne wzmianki o osobach „z Kaznowa” oraz późniejsze nazwisko Kaznowski wyprowadzane od tej nazwy miejscowej. W opisie topograficznym podkreśla się też położenie wsi na lewym brzegu Tyśmienica (teren wyżej wyniesiony niż prawobrzeże), co dobrze tłumaczy rolniczo-młyński charakter okolicy.
KLESZCZÓW
Kleszczów w okolicy Ostrów Lubelski jest przykładem nazwy, po której została przede wszystkim… geografia, a nie wieś. W materiałach Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk (Słownik historyczno-geograficzny) Kleszczów występuje jeszcze jako osada: w XV w. pojawiają się zapisy o osobach „z Kleszczowa” (m.in. Adam de Kleszczowowa 1453; potem kolejne wzmianki w 1455 i 1462). W 1529 r. odnotowano wieś w parafii Ostrów, a w 1531 r. jako niewielką osadę zamieszkaną przez dwie rodziny szlachty zagrodowej na 2 łanach (powtórzone także w 1543 r.). Punkt zwrotny nastąpił jednak w 1542 lub 1543 r.: starosta lubelski wykupił wieś od czterech braci Kleszczowskich i przyłączył jej grunty do włości miejskich Ostrowa. Skutek jest dobrze widoczny w późniejszych rejestrach: w 1563 r. nazwa wsi jest już przekreślona, w 1565 r. „nie było już wsi Kleszczów”, a występuje tylko jezioro Kleszczów (z podaną powierzchnią), podobnie w 1570 r. zapisano jezioro „w polu kleszczowskiem”, a w 1661 r. znów pojawia się samo jezioro. Słownik lokalizuje zaginioną wieś na północny wschód od Ostrowa – tam, gdzie na mapach figuruje jezioro o tej nazwie. Etymologicznie nazwa jest najbezpieczniej rozumiana jako odapelatywna/odprzezwiskowa: od wyrazu kleszcz (w dawnej polszczyźnie i „pasożyt”, i wyraz z rodziny „kleszcze” – ‘szczypce/obcęgi’). W praktyce takie podstawy bardzo często przechodziły w przezwiska, a potem w nazwy rodowe i miejscowe; potwierdza to też etymologia nazwiska Kleszcz wywodzona wprost od apelatywu kleszcz.
KOLECHOWICE
Kolechowice są poświadczone wcześnie i w kilku wariantach zapisu: już w 1317 r. jako Kolechowice, w 1390 jako Colechouicze, w 1439 nawet jako Antiqua Kolechowicze („Stare Kolechowice”), a w 1442 jako Kolyechowycze. Do 1442 r. należała do parafii w Łęcznej, a po erekcji parafii ostrowskiej została do niej włączona. W źródłach z tego samego czasu pojawia się też kontekst komunikacyjny („droga do Łęcznej”, 1442), a z późniejszych rejestrów – informacja o okolicznych puszczach bartnych (1565), wymienianych z nazwami własnymi (m.in. Dąbrowa, Witogoszcz, Bór, Bohuszowiec, Wilcze Laski, Goźnicza). Etymologicznie nazwa wygląda na typową formację patronimiczną/rodową: zakończenie -owice w wielu polskich nazwach oznaczało pierwotnie „wieś potomków / ludzi” osoby, od której wyszła podstawa nazwy (analogicznie jak w przytaczanych w literaturze przykładach typu „wieś potomków X-a”). W tym ujęciu Kolechowice najpewniej znaczyły pierwotnie „osada ludzi (rodu) Kolecha/Kolechy” (od dawnego przezwiska lub imienia, dziś już nieczytelnego bez dodatkowych poświadczeń).
KOZERA
Kozera to nie tyle „zwykła wieś”, co dawna osada młyńska związana z parafią Ostrów Lubelski. Według hasła w Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu Kozera była młynem królewskim stojącym nad rzeką Jedlanką, na gruntach dawnej wsi Koczanów, a jej nazwa miała pochodzić od pierwszego młynarza (w starszych zapisach spotyka się też wariant „Kozyra”). Jako osiedle młyńskie pojawia się w źródłach w 1674 r., została opisana w lustracji z 1787 r., zaznaczona na mapie z 1801 r., wciąż widnieje na mapach z początku XX w. i w spisie z 1921 r., po czym zanika w latach 30. XX w.
W praktyce była to więc nazwa „funkcyjna”: określała miejsce młyna (i kilku zabudowań przy nim), które z czasem funkcjonowało jako drobna jednostka osadnicza na obszarze dzisiejszej gminy Uścimów.
KRASNE
Krasne (gm. Uścimów, woj. Województwo lubelskie) to nazwa o prostym, „przymiotnikowym” rodowodzie. Najpewniej wyrasta ze staropolskiego kraśny/krasny – słowa znaczącego dawniej „piękny” albo „czerwony, rumiany”. Źródłosłów jest prasłowiański (krasьnъ), łączony z „krasą” jako barwą (zwłaszcza czerwoną) i urodą. Historycznie miejscowość była zaliczana do wsi królewskich i wiązana z starostwem (tenutą) parczewskim, co pojawia się zarówno w opisie encyklopedycznym, jak i w zarysie dziejów gminy.
KRÓLIK MŁYN
Młyn Królik był drobną osadą młyńską nad rzeką Jedlanką, położoną w terenie między Starą Jedlanką a Rudką Starościańską. Był to „młyn położony nad rzeką Jedlanką”, a w końcu XVIII w. odnotowano go jako mikroskopijną jednostkę osadniczą: mieszkał tam 1 mężczyzna z dwiema kobietami i wzmiankowano też jednego „dysydenta” (w zapisie około 1790 r.). Sama nazwa „Królik” wygląda na typowo „młyńską” – najpewniej wtórnie przeniesioną od użytkownika lub rodziny związanej z tym miejscem. Wskazuje na to choćby materiał metrykalno-genealogiczny, gdzie nazwisko Królik pojawia się wielokrotnie właśnie z dopiskiem lokalizacyjnym „… – Młyn Królik” (datowania od XVII do XVIII w.). W praktyce taki młyn działał jako punkt usługowy dla okolicznych wsi i folwarków: kilka zabudowań przy stawie/na cieku, niewielka liczba mieszkańców, a nazwa utrwalona w dokumentach mimo braku „pełnowymiarowej” wsi.
MAŚLUCHY
Maśluchy to wieś w woj. lubelskim, w powiecie Lubartów, w gminie Uścimów. Sama nazwa wygląda na utworzoną od podstawy maśluch – dawnego słowa (zwłaszcza gwarowego) oznaczającego grzyba „maślaka”; taki wyraz jest wprost notowany w opracowaniach dialektologicznych i folklorystycznych. W praktyce toponimicznej najczęściej przekłada się to na sens typu: „miejsce, gdzie było dużo maślaków” albo „osada ludzi od Maślucha” (czyli od przezwiska/nazwiska wywiedzionego od tej nazwy grzyba).
OSTRÓW LUBELSKI
Nazwa „Ostrów” jest stara i topograficzna: w dawnej polszczyźnie ostrów znaczył „wyspę / kępę” – niewielkie, wyniesione miejsce „oblane wodą”, często porośnięte roślinnością, a więc dobrze pasujące do siedliska na pograniczu wód, mokradeł i podmokłych łąk. Człon „Lubelski” ma charakter odróżniający (w Polsce jest wiele Ostrowów) i wskazuje przynależność regionalną.
Najpewniejszy „twardy” punkt wczesnych dziejów to połowa XV wieku: w przekazach przyjmuje się pierwsze wzmianki o wsi na 1441 r. i powstanie parafii na 1442 r. Kościół parafialny ma tradycję sięgającą właśnie tej daty (pierwsza świątynia była drewniana). Przełomem ustrojowym była lokacja miejska: 25 stycznia 1548 r. król Zygmunt I Stary nadał Ostrowowi prawa miejskie na prawie magdeburskim; w przywileju wiązano z tym m.in. cotygodniowy targ w soboty oraz uprawnienia związane z poborem cła na drodze między Lublin a Parczew (wzmiankowane w opisach historycznych miejscowości). W konsekwencji Ostrów funkcjonował jako miasteczko królewskie (z administracją realizowaną w praktyce przez starostwo), a jego rola – typowa dla takich ośrodków – opierała się na lokalnym handlu, usługach i zapleczu rzemieślniczo-rolnym.
PODBIELE
Podbiele to nazwa zaginionej osady z terenu parafii Ostrów Lubelski. W źródłach występuje tylko raz: w rejestrze poborowym z 1580 r., gdzie opłaca podatek „razem z” sąsiednim Krasne. Słownik historyczno-geograficzny lokalizuje ją „zapewne” na zachód od Krasnego i na wschód od rozciągających się tam bagien, a jej zniknięcie z późniejszych spisów tłumaczy najprościej wchłonięciem przez Krasne.
Etymologia jest czytelna i „krajobrazowa”: Pod-biele to nazwa typu lokalizacyjnego („pod / przy bielach”), gdzie biele/biel w dawnej polszczyźnie i gwarach bywały określeniem mokradeł, bagien, podmokłych łąk. W takim ujęciu Podbiele znaczyło po prostu „osada położona przy mokradłach / u skraju bieli”.
PROKOP MŁYN
Prokop Młyn to dawna osada młyńska na obszarze dzisiejszej gminy Uścimów, sytuowana w pasie osadniczym między Stara Jedlanka a Rudka Starościańska. W źródłach międzywojennych figuruje wprost jako „osada młyńska i młyn Prokop” w gminie Uścimów, co potwierdza jej administracyjne funkcjonowanie jako odrębnej jednostki osadniczej jeszcze w XX w.
Najprostsze wyjaśnienie nazwy jest „funkcyjne” i osobowe: Prokop to imię/nazwisko związane z młynarzem lub dzierżawcą, które przylgnęło do młyna i zabudowy przy nim (w opracowaniach lokalnych wprost wskazuje się, że nazwa powstała od nazwiska młynarza; pojawia się też informacja o wcześniejszej nazwie młyna i późniejszym utrwaleniu nazwy „Prokop” w lustracji).
W przekazie dotyczącym okolicy Ostrów Lubelski zachował się też ślad skali tej osady: wspomina się „Młyn Prokop” jako niewielką placówkę (zaledwie „2 poddanych”), co dobrze pasuje do charakteru drobnych osad młyńskich – kilku zabudowań skupionych wokół urządzeń wodnych i stawu.
Z nazwą wiąże się również hydronimia i krajobraz stawowy: w dolinach lokalnych cieków notowane są stawy Prokop (jako element sieci stawów w zlewni).
ROZKOPACZEW
Rozkopaczew ma w źródłach staropolskich postać Rozkopaczów (m.in. 1468 Rosskopaczow), a w 1480 r. pojawia się też forma osadnicza „Rozkopaczowska Wola” (Roszkopaczouska Wolya). W ujęciu Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu (wyd. Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk) wieś lokalizowana jest ok. 12 km na północ od Łęczna i przypisana do parafii Ostrów Lubelski. W XV–XVI w. była to własność szlachecka: w 1468 r. wspomniano tu Macieja Milka „z Rozkopaczowa”, w 1481 r. dziedzicem był Mikołaj Kijański, a w latach 1531–1533 odnotowano pobór z 3 łanów i młyna.
Bardzo ważne jest tło hydrograficzne: obok wsi funkcjonuje w źródłach także jezioro Rozkopaczów, występujące „alias Motycz” (1428 Mothicz). W opisie z 1480 r. jezioro określono jako długie „na 1 milę” i szerokie „na 1/2 mili”, z przekonaniem, że wypływa z niego rzeka, którą utożsamiano z Tyśmienicą. To pokazuje, że nazwa miejscowa od początku była mocno związana z wodą i jeziorem jako punktem orientacyjnym.
Etymologicznie najbardziej „bezpieczne” ujęcie (podawane w słowniku Nazwy miejscowe Polski) mówi wprost, że Rozkopaczew jest zapewne nazwą utworzoną od nazwy jeziora Rozkopaczów, które dziś znane jest jako Jezioro Mytycze. Ten sam materiał zestawia długi ciąg historycznych zapisów nazwy (Rozkopaczow/Rozkopaczów → Rozkopaczew), co dobrze tłumaczy przejście od dawnej postaci na -ów do współczesnej na -ew. Natomiast regionalna tradycja, o którą chodzi, dobrze da się wpisać w ten pejzaż nazw: skoro jezioro miało wariant Motycz/Motycze, łatwo było ułożyć opowieść, że „Rozkopaczew rozkopano motykami” — to klasyczna gra słów łącząca rozkopać + motyka i dodatkowo „podpierana” realnym wariantem hydronimu. Tyle że jest to właśnie ludowe objaśnienie (ładne i pamiętliwe), a nie wniosek wynikający ze słowników.
Współcześnie Rozkopaczew jest wsią w gminie Ostrów Lubelski, położoną przy drodze wojewódzkiej 813 i „nieopodal Jeziora Mytycze”; wewnętrznie ma też tradycyjnie wyodrębniane części (m.in. Końce, Pasy, Podborek, Zapraga, Żuraw).
RUDA JAMY
Ruda Jamy to nazwa zaginionej wsi, należącej do sieci osadniczej parafii ostrowskiej. W 1488 r. była już wymieniana jako własność braci Zaklików (Stanisława i Jakuba), związanych także z innymi dobrami w okolicy (m.in. Bystrzyca, Tyśmienica, Babianka, Ostrów). W XVI w. osada istniała jeszcze krótko, a jej położenie rekonstruuje się tylko przybliżenie: prawdopodobnie na wschód od wsi Jamy, nad Tyśmienicą. Później zanikła i nie występuje już w dalszych przekazach jako samodzielna miejscowość.
Sama nazwa jest znacząca. Człon „Ruda” w polszczyźnie (i w toponimii) bywał używany dwojako: z jednej strony łączy się z rudą żelaza i miejscami jej pozyskiwania lub prymitywnym hutnictwem, z drugiej – z dawnym znaczeniem terenowym: „torf, bagnisko, mokra łąka” (co w krajobrazie dolin rzecznych ma bardzo konkretny sens). Dopowiedzenie „Jamy” pełni funkcję lokalizującą i odróżniającą: wskazuje na przynależność do sąsiedztwa Jamy, czyli „rudę” (osadę/teren o nazwie Ruda) związaną właśnie z Jamami, a nie inną „Rudę” z regionu.
RUDA NA PIŁACH
Ruda na Piłach była drobną, dziś już nieistniejącą osadą (w praktyce: punktem gospodarczym przy urządzeniach wodnych) w obrębie parafii Ostrów Lubelski. Jej lokalizację da się uchwycić nie przez granice administracyjne, lecz przez opis terenowy: leżała nad rzeką Jedlanką, poniżej (czyli w dół biegu) obecnej wsi Jedlanka. Taki opis dobrze pasuje do ogólnego obrazu gospodarczego okolic Ostrowa: wytwórczość „rudna” (pozyskiwanie i przerób rudy darniowej) oraz przemysł wodny (młyny, tartaki, folusze) lokowano właśnie przy ciekach wodnych, bo dawały napęd i możliwość piętrzenia wody stawami i groblami.
Prawdopodobny scenariusz zaniku Rudy na Piłach jest zbieżny z losem wielu „rud” i osad przyzakładowych: kiedy kończył się sens gospodarczy przedsięwzięcia (wyczerpanie łatwo dostępnej rudy darniowej, zmiany organizacji produkcji, przeniesienie zakładu, spadek opłacalności), znikała też potrzeba utrzymywania odrębnej jednostki osadniczej – a nazwa przechodziła do miana uroczyska, części wsi albo ginęła w praktyce urzędowej. W opracowaniu o dziejach okolicy podkreśla się, że w XVII w. kuźnice związane z rudą darniową stopniowo przestawały funkcjonować, natomiast „większymi obiektami przemysłowymi” pozostawały tartaki.
Etymologia nazwy jest funkcjonalno-topograficzna. Człon „Ruda” w realiach tej części Lubelszczyzny łączy się z obecnością mokradeł i torfowisk oraz z rudą darniową, a więc z miejscami, gdzie wydobywano ją i przerabiano, często w ramach dawnych kuźnic. Ponieważ tego typu zakłady były zależne od łatwo dostępnego surowca, a także od lasu (na węgiel drzewny) i od wody, wiele osad „rudnych” po wyczerpaniu lokalnych zasobów lub zmianach gospodarczych zanikało, pozostawiając po sobie przede wszystkim nazwę. Dopowiedzenie „na Piłach” najpewniej wskazuje na piły wodne, czyli tartak (zespół urządzeń do mechanicznego przecierania drewna napędzanych kołem wodnym) i zarazem odróżnia tę Rudę od innych „Rud” i „Rudek” w parafii: była to „Ruda” położona przy piłach/tartaku, nad Jedlanką, w strefie, gdzie praca i osadnictwo skupiały się wokół wody, lasu i zakładów przemysłowych.
RUDA PŁAZINA
Ruda Płazina to zaginiona osada rudnicza (królewska) z obszaru parafii Ostrów Lubelski, położona nad rzeką Jedlanką. W źródłach z 1564 r. zapisano ją także wariantowo jako Ruda Blazina; w tym samym czasie działały tu urządzenia produkcyjne: 3 koła rudne i 1 koło młyńskie.
Jej lokalizację da się opisać dość konkretnie: leżała na południowy wschód od Rudy Korbutowej nad Jedlanką, ale około 1560 r. została przeniesiona na nowe miejsce – przy ujściu Jedlanki do Tyśmienicy; na starym stanowisku miał jeszcze przez kilka lat funkcjonować tartak. W 1570 r. rejestry wymieniają już „dwie Rudy na rzece Jedlance” (Korbutową i Płazinę), po czym o Rudzie Płazinie źródła milkną, co łączy się z typowym dla takich osad mechanizmem: po wyczerpaniu złóż rudy darniowej przedsięwzięcie wygasało, a nazwa znikała z rejestrów.
Etymologia jest „techniczno-krajobrazowa” i przejrzysta: człon Ruda odnosi się do miejsc wydobycia/przerobu rudy (w praktyce lokalnej najczęściej rudy darniowej), a Płazina wywodzona jest od apelatywu płazina (od płaza) w znaczeniu „płaszczyzna” – czyli nazwa zestawiona: „ruda na płaskim (terenie)”.
RUDA TYŚMIENICA
Ruda Tyśmienica to zaginiona osada typu „ruda” (czyli miejsce związane z wydobyciem i przerobem rudy darniowej / pracą rudni), należąca do dóbr królewskich i położona nad rzeką Tyśmienica. W ujęciu Słownika historyczno-geograficznyego ziem polskich w średniowieczu (Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk) pierwsza wzmianka pochodzi z 1533 r.: zapisano wtedy, że działały tam trzy koła rudne. Tak samo notowano ją w 1553 i 1564 r., przy czym w 1564 r. wspomniano pracującego tam „minerator Nicolaus” (czyli rudnika/minerarza Mikołaja).
Co istotne, osada znika ze źródeł bardzo szybko: w szczegółowej lustracji królewszczyzn z 1565 r. nie została już wymieniona, podobnie brak jej w rejestrze z 1626 r. Z tego wyciąga się wniosek, że przestała istnieć na początku drugiej połowy XVI wieku (typowy los rud darniowych po wyczerpaniu lokalnej bazy surowcowej lub zmianie organizacji gospodarczej)
RUDKA KIJAŃSKA
Rudka Kijańska jest w źródłach uchwytna stosunkowo późno i wyrasta z drobnej osady przy młynie. W rejestrze z 1626 r. obok Rozkopaczewa i Woli Rozkopaczowskiej zanotowano „Rudkę Roskopacewską” – „wioskę z 5 zagrodami i młynem”; słownik IHPAN traktuje to jako początki obecnej wsi. Forma Rudka Kijańska pojawia się wprost w 1787 r., a na mapie z 1801 r. miejscowość figuruje jeszcze opisowo jako „Ruda” z młynem i karczmą; dalej nazwa utrwala się w zapisach z 1877, 1905, 1921 i w użyciu współczesnym.
Nazwę najłatwiej rozumieć „funkcyjno-topograficznie”: Rudka to zdrobnienie od „Rudy/Rud” (często: mała osada związana z wodą, młynem i terenami „rudnymi” lub „rudawymi”), natomiast człon Kijańska pełni funkcję odróżniającą i najpewniej wiąże się z miejscową tradycją własnościową (nazwiskiem Kijański, znanym w tej okolicy z XV w.). To interpretacja pośrednia, ale dobrze zgodna z regionalnym tłem osadniczym.
RUDKA STAROŚCIAŃSKA
Rudka Starościańska wyrasta z XVI-wiecznego przedsięwzięcia „rudnego”. Według materiału Słownika historyczno-geograficznego była to w 1564 r. królewska Ruda Korbutowa, nazwana od pierwszego rudnika Koributa; zakład miał dużą skalę, bo urządzenia poruszało aż 6 kół, a całość leżała nad rzeką Jedlanka poniżej obecnej wsi Jedlanka. Pracę rozpoczęto w pierwszej połowie XVI w.; działały tu dwa młyny na dwóch sadzawkach, a baza gospodarcza obejmowała 2 łany ziemi i łąkę. Dochodowość była wysoka: roczny pobór wynosił 16 grzywien, a urobek żelazny dostarczano do Zamek Lubelski i królewskich folwarków. W 1611 r. miejscowość notowano jeszcze po prostu jako „Ruda” w parafii Ostrów Lubelski, natomiast w 1626 r. rudy żelaza już tam nie dobywano — pozostał tylko młyn mączny o 2 kołach i 3/4 łanu ziemi; w 1661 r. zapisano już „uroczysko” Ruda Korbutowa ze stawem, młynem i jedną zagrodą.
Dalsza historia to przede wszystkim ewolucja nazwy: w 1787 r. pojawia się forma Rudka Jedlańska, na mapach topograficznych spotyka się Rudkę Korybutową, w końcu XIX w. notowano Rudkę Starościńską, w 1921 r. zwyczajowo samo Rudka (41 domów i 218 mieszkańców), a współcześnie przywrócono postać Rudka Starościańska.
Etymologicznie rdzeń jest czytelny: Rudka to zdrobnienie od „rudy/rudy żelaza” (i od nazw typu Ruda), bardzo częste w polskich nazwach miejscowych i zwykle związane z miejscami wydobycia lub przerobu żelaza. Człon Starościańska jest odróżniający i nawiązuje do „starosty/starostwa” (a więc królewsko-urzędowego kontekstu własności i zarządu), co dobrze pasuje do opisu osady jako przedsięwzięcia pracującego „na zamek” i folwarki.
TYŚMIENICA
Tyśmienica (wieś w okolicy Parczew) jest w źródłach poświadczona bardzo wcześnie: już w 1409 r. jako Tismenicza, a w 1420 r. jako Thysczmenicza. Leży ok. 10 km na płd.-zach. od Parczewa; pierwotnie należała do parafii w Łęczna, a od 1442 r. do nowo utworzonej parafii w Ostrów Lubelski, przy czym w późnośredniowiecznych i wczesnonowożytnych zestawieniach bywa też wykazywana pod parafią Bystrzyca.
W XV w. miejscowość przewija się w dokumentach własnościowych i sporach o udziały: wspominani są m.in. właściciele i posesjonaci związani z okoliczną szlachtą (m.in. Zaklikowie), a także zastawy obejmujące wieś wraz z dworem oraz „nowo lokowaną Wolą Tyśmienicką” (dzisiejszą Babianka).
Dane gospodarcze z XVI w. pokazują wieś jako dość zasobną: w latach 1531–1533 notowano pobór m.in. z 3 łanów oraz młynów (w tym młyn o 2 kołach, a także wzmianki o foluszu i kuźnicy). W 1564 r. Tyśmienica wchodziła w skład tenuty parczowskiej, a źródła wymieniają tu m.in. folwark, znaczną liczbę kmieci oraz karczmarzy. Istotny szczegół dla dziejów okolicy: około 7 łanów z Tyśmienicy zostało włączonych do nowo lokowanego miasta Ostrów.
Nazwę najczęściej wiąże się z hydronimem (rzeką Tyśmienicą), który w słowniku IHPAN opisano jako prawobrzeżny dopływ Wieprza, z tradycją łączenia jego początku z jeziorem w rejonie Rozkopaczewa. Co do samej etymologii rdzenia „Tyśmien-”, badacze nie są zgodni: w literaturze podkreśla się m.in. wschodniosłowiańskie tło części hydronimów pogranicza (Tyśmienica bywa podawana jako przykład takiego zapożyczenia), ale spotyka się też głosy, że brak przekonującego wyjaśnienia słowiańskiego i można rozważać starsze (bałtyckie/pruskie) nawarstwienia nazewnicze.
UŚCIMÓW
Uścimów należy do najstarszej warstwy osadniczej tej okolicy i w źródłach pojawia się już w 1442 r. jako Vscimow (później m.in. Hvsczymow, Wscymow, Vsczymow, Usczymow, Vstymow). Leżał ok. 19 km na płd.-wsch. od Parczew; w XV w. był wiązany z powiatem parczewskim, a w 1514 r. notowany już w powiecie lubelskim. Z dokumentu erekcyjnego parafii ostrowskiej wynika, że bp Zbigniew Oleśnicki włączył Uścimów do nowo utworzonej parafii w Ostrów Lubelski (wraz z dziesięcinami z ról dziedzica Pawła).
Własność była tu mieszana (szlachecka i królewska), a wieś często występuje w aktach jako przedmiot wykupów i zapisów: m.in. Kazimierz IV Jagiellończyk w latach 1472–1475 zezwalał Jakub Zaklika na wykup Uścimowa i zapisywał na nim kolejne sumy; następnie Aleksander Jagiellończyk (1505) i Zygmunt I Stary (1512–1514) potwierdzali wykup i zastawy związane z wsią na rzecz Stanisława Kuropatwy (tenutariusza parczewskiego). W 1529 r. notuje się tu dziesięcinę z folwarku na rzecz plebana ostrowskiego, a w latach 1531–1533 pobór podatkowy z 5 łanów. W lustracji z 1564 r. Uścimów figuruje wprost jako element tenuty parczewskiej: 39 kmieci na 10½ łana, 3 karczmarzy na półłankach, 5 zagrodników, młyn i folwark.
Istotnym „dopełnieniem” nazwy jest miejscowa hydronimia: obok wsi występuje jezioro Uścimów, odnotowane w 1480 r. jako okrągłe jezioro koło wsi tej samej nazwy (z podaną wówczas orientacyjną średnicą).
Co do etymologii samej nazwy: formalnie wygląda ona jak typowa nazwa dzierżawcza (model z przyrostkiem -ów), czyli pierwotnie „własność/osiadałość kogoś” od nazwy osobowej; w dostępnych, podstawowych hasłach SHG IHPAN nie ma jednak rozstrzygającego wywodu etymologicznego, więc najuczciwiej traktować to jako hipotezę najbardziej prawdopodobną na gruncie słowotwórczym.
WOLA KOLECHOWSKA
Wola Kolechowska była krótkotrwałą, „kolonizacyjną” osadą typu wola położoną pod Ostrów Lubelski, na Pojezierze Łęczyńskie, na północ od Kolechowice. Najstarszy zapis pochodzi z 1439 r. i ma formę Nova Kolechowicze; później notowano Wolya Kolyechowska (1488) i Colechowska Volya (1502). Źródło wyraźnie wiąże jej powstanie z akcją lokacyjną: w 1439 r. „powierzono wójtowi Starych Kolechowic lokację nowej [osady]”, co dobrze tłumaczy zarówno człon „Wola”, jak i przymiotnik „Kolechowska” – wskazujący, że była to „wola” zakładana z obszaru/w kręgu Kolechowic.
Los tej osady związał się bezpośrednio z lokacją miasta: w 1548 r. grunty Woli Kolechowskiej zostały włączone do lokowanego miasta Ostrów Lubelski, co w praktyce oznaczało jej zanik jako samodzielnej wsi (stąd funkcjonuje w wykazach jako miejscowość zaginiona).
WOLA OSTROWSKA
Wola Ostrowska była niewielką, dziś już zaginioną osadą typu „wola” związaną z parafią Ostrów (Ostrów Lubelski). W źródłach pojawia się tylko raz: w rejestrze z 1529 r. jako Wolya Ostrowska. Na podstawie tej pojedynczej wzmianki nie da się pewnie ustalić ani dokładnego momentu założenia, ani chwili zaniku. Zapis o tym, że pleban ostrowski pobierał stamtąd z pól wójta jedynie 3 wiardunki (3 fertones), sugeruje jednak, że była to wieś lokowana, ale mała i o niewielkim ciężarze fiskalnym. Źródło nie rozstrzyga, czy zanikła całkowicie, czy została wchłonięta przez inną miejscowość. Za najbardziej prawdopodobne uznaje się położenie na prawym brzegu Tyśmienicy, naprzeciw królewskiej Woli Kolechowskiej
WOLA STANISŁAWOWSKA
Wola Stanisławowska to zaginiona osada z okolic parafii Ostrów Lubelski, uchwytna źródłowo dopiero u schyłku XVI w. W rejestrze z 1580 r. występuje dwa razy: raz jako Stanisławów, drugi raz po prostu jako Wolia; podkreślono przy tym, że była to wieś niedawno osadzona, dlatego nie płaciła jeszcze podatku. Nazwę „Stanisławów/Wola Stanisławowska” tłumaczy się najprościej od osoby właściciela – Stanisław Bychawski.
W 1626 r. notowana jest już jako Wola Stanisławów; zapisano ją pomiędzy wsiami Brzeźnica Bychawska (własność Bychawskich) a Kaznów (należący do Kaznowskiego i częściowo do Sieniutowej), co pozwala ją sytuować właśnie w pasie między tymi miejscowościami. W drugiej połowie XVII w. utrwala się forma Wola Stanisławowska (1663, 1668).
WÓLKA STARA KIJAŃSKA
Wólka Stara Kijańska powstała na początku XVIII w. w parafii Ostrów Lubelski i po raz pierwszy została zapisana w 1721 r. jako Wólka Kijańska; taką nazwę nosiła przez XVIII w. i początek XIX w. W połowie XIX w., gdy w tej samej okolicy pojawiła się druga osada o tej samej podstawie nazewniczej (dzisiejsza Nowa Wólka), dla rozróżnienia zaczęto mówić o Wólce Kijańskiej Starej; w tej postaci figuruje m.in. w spisie z 1921 r. W połowie XX w. notowano skróconą formę Wólka Stara (1953, 1961), po czym w nowszych wykazach wrócono do pełnej nazwy Wólka Stara Kijańska.
Samo „Wólka” jest typowym, osadniczym określeniem „małej woli” – osady zakładanej na prawie wolnizny (czasowego zwolnienia od powinności), a człon „Kijańska” wskazuje związek z pobliskimi Kijany (najczęściej tak właśnie dopowiadano drugi człon: od sąsiedniej miejscowości lub dóbr, w których obrębie powstała osada).
WÓLKA ZAWIEPRZYCKA
Wólka Zawieprzycka to nazwa typu osadniczego: „wólka” jest zdrobnieniem od „wola” (mała osada lokowana), a przymiotnik „zawieprzycka” wskazuje, że była to wola/wólka związana z dobrami Zawieprzyce. W lokalnym ujęciu historycznym podkreśla się, że osadę założyli w 2. połowie XVI w. właściciele Zawieprzyc jako Wolę Zawieprzycką, początkowo bardzo małą (szacunkowo do ok. 50 osób), a ze względu na odległość od Zawieprzyc i ośrodka parafialnego w Bystrzyca włączono ją do parafii w Ostrów Lubelski. Najbardziej konkretne dane z wczesnego okresu pochodzą ze spisu podatkowego z 1626 r.: wieś miała ok. 1,5 łana ziemi uprawnej, co odpowiadałoby kilku gospodarstwom kmiecym.
Później nazwa i status porządkują się w epoce uwłaszczeń: w 1864 r. (po powstaniu styczniowym) z uwłaszczonej ziemi dworskiej powstała samodzielna miejscowość Wólka Zawieprzycka, a przy dobrach został już tylko niewielki folwark. W spisie z 1921 r. podano 75 domów i 422 mieszkańców (folwark: 1 dom i 8 osób). Współcześnie jest to wieś w gminie Serniki, pow. lubartowskim
ZABIELE
Zabiele to wieś, której nazwa w źródłach wygląda na stosunkowo późną w sensie urzędowym. W materiale IHPAN zapisano, że w rejestrze z 1580 r. występuje tu jeszcze wieś Wilków, a w XVII w. widać przejście: w latach 1668 i 1673 pojawia się zapis „Wilkow seu Zabiele”, czyli wprost „Wilków albo Zabiele”; od 1674 r. nazwa Zabiele jest już podawana konsekwentnie i utrwala się do dziś. W lokalnych zestawieniach historycznych podaje się też dane demograficzne: w 1787 r. wieś miała 49 mieszkańców „narodowości polskiej” i 4 „narodowości żydowskiej”, w 1808 r. 30 domów i 141 osób, a w 1827 r. 25 domów i 132 mieszkańców; wspomina się także o przynależności do dóbr związanych z kluczem lubartowskim.
Etymologia jest najczęściej tłumaczona topograficznie: człon „-biele” łączy się z dawnym wyrazem biel/biele w znaczeniu terenów podmokłych (bagien, mokradeł, podmokłych łąk), a przedrostek za- daje sens „za bielami”, czyli „za mokradłami / za bagnami”. Równolegle funkcjonuje regionalna etymologia ludowa, według której jadąc do Zabiela mówiono „jadę za biele”, rozumiejąc biele jako mgły (objaśnienie pamiętliwe i lokalnie zakorzenione, ale innego typu niż wywód językoznawczy).
ŻABINIEC
Żabiniec to zaginiona wieś królewska, która leżała nad rzeką Tyśmienica, tuż obok Ostrów Lubelski. Najstarsze poświadczenie w źródłach to 1547 r. (zapis Zabyenyecz), a w 1565 r. notowano warianty Zabyenyecz/Zabynyecz.
W praktyce miejscowość bardzo szybko została „wchłonięta” przez rozwijający się Ostrów: gdy Zygmunt I Stary oddał Wilkołaz z przyległościami oraz Pilaszkowice Janowi Jan Tęczyński „za Ostrów, Żabiniec, Babianka i Tyśmienicę”, w przekazie podkreślono, że na dwóch wsiach liczonych jak jedna (Ostrów i Żabiniec) osadzono miasteczko nazwane Ostrowem. W krótkiej nocie słownikowej ujęto to wprost: w 1548 r. Żabiniec został włączony do miasta Ostrowa.
Etymologia jest „terenowa” i bardzo prawdopodobna: nazwa wiąże się z żabą (prasłowiańska podstawa leksykalna) i zwykle tłumaczy się ją jako określenie miejsca „żabiego”, czyli podmokłego, z rozlewiskami i płazami — co pasuje do doliny Tyśmienicy