Karczma w dawnej Polsce nie była wyłącznie miejscem wyszynku. Była punktem skupienia ruchu i informacji, przestrzenią na styku drogi, handlu i lokalnej władzy. W metrykach parafialnych słowo „karczmarz” działa jak skrót do całej infrastruktury życia codziennego: obejmuje nie tylko sprzedaż trunków, lecz także nocleg, stajnię, obrót pieniądzem, a nierzadko funkcję miejsca zebrań i rozmów, w których sprawy wspólnoty ważyły się szybciej niż w urzędowych kancelariach.
Poniższy wykaz gromadzi karczmarzy odnotowanych na terenie parafii Ostrów Lubelski i porządkuje ich według miejscowości, od Babianki i Berejowa po Rozkopaczew, Uścimów i sam Ostrów. Przy każdym nazwisku podano dwa zakresy: „Życie”, czyli ramy biograficzne, o ile pozwala na to materiał, oraz „Praca”, rozumianą nie jako pełny okres prowadzenia karczmy, lecz jako lata, w których dana osoba pojawia się w źródłach z wyraźnym określeniem zawodu. Najczęściej są to akta metrykalne, czasem powtarzające się przy kolejnych wydarzeniach rodzinnych, co pozwala uchwycić ciągłość lub jej brak.
Źródła miejskie i sądowe pokazują, że karczmarz był nie tylko gospodarzem, lecz także uczestnikiem lokalnego obiegu prawnego i finansowego. Księga Sądowa Miasta Ostrowa Lubelskiego z lat 1794–1796 zawiera liczne sprawy dotyczące zobowiązań, dzierżaw, sporów majątkowych i transakcji, w których karczmarze występują jako strony procesowe lub świadkowie. Ich obecność w aktach dowodzi, że karczma była instytucją osadzoną w porządku miejskim i objętą nadzorem prawnym, a nie wyłącznie prywatnym przedsięwzięciem na uboczu życia publicznego.
Z monografii Dzieje Ostrowa Lubelskiego pod red. Ryszarda Szczygła, wyłania się dodatkowy kontekst. Karczmy funkcjonowały jako element miasteczkowej i wiejskiej gospodarki, ściśle powiązanej z ruchem drogowym i handlem. Ostrów rozwijał się przy szlakach komunikacyjnych, co sprzyjało istnieniu karczm o charakterze przydrożnym, pełniących funkcje zbliżone do zajazdów i austerii. Były to miejsca postoju dla kupców, urzędników i podróżnych, zapewniające nocleg, paszę dla koni i zaplecze gospodarcze, bez którego ruch na tych trasach byłby utrudniony[1].
Szczególnie czytelny jest związek karczmarzy z gospodarką propinacyjną. W epoce nowożytnej i w XIX wieku karczma była często oddawana w dzierżawę, a prawo wyszynku stanowiło część monopolu przynoszącego właścicielom dóbr stały dochód. Badania nad strukturą własności i dzierżawy w regionie pokazują, że arendarze przejmowali nie tylko budynek, lecz także związane z nim uprawnienia do produkcji i sprzedaży trunków, co czyniło z karczmarza ważne ogniwo lokalnego systemu fiskalnego i gospodarczego.
Dopełnieniem obrazu są źródła prasowe, które pokazują karczmę i jej otoczenie jako element codzienności podlegający kontroli administracyjnej i policyjnej. W gazetach urzędowych i ogólnopolskich z pierwszej połowy XIX wieku pojawiają się liczne obwieszczenia, licytacje, listy gończe i komunikaty władz, w których Ostrów, Uścimów czy Babianka występują jako miejsca zatrzymań, ucieczek, transportów i transakcji. Choć nie zawsze wymieniają one karczmarzy z nazwiska, jasno pokazują funkcję karczm jako punktów orientacyjnych i przestrzeni, w których krzyżowały się drogi ludzi, pieniędzy i informacji.
Karczma bywała również miejscem zebrań i nieformalnego „forum”. Tam, gdzie brakowało osobnych budynków publicznych, właśnie w karczmie gromadziła się społeczność, omawiała sprawy wspólne i rozstrzygała spory, zanim trafiły one do sądu. Ten aspekt, choć rzadko nazwany wprost w dokumentach, wyłania się pośrednio z akt sądowych i z relacji prasowych, w których karczma jawi się jako naturalne centrum lokalnego życia.
Dlatego poniższą listę warto czytać jak mapę przystanków w życiu parafii. Jedne nazwiska pojawiają się na krótko, inne wracają przez lata, sugerując stabilniejszą dzierżawę lub rodzinny związek z miejscem. Czasem jest to karczma wiejska, czasem przydrożny gościniec, a czasem element miasteczkowej gospodarki Ostrowa, równie niezbędny jak młyn czy jatki.
Ten spis nie zastępuje historii gospodarczej regionu. Robi jednak coś innego i bardzo istotnego: przywraca indywidualne twarze ludziom, którzy zwykle występują zbiorowo jako „karczmarze”. Gdy w metryce pojawia się ten dopisek, przestaje on być tylko nazwą zawodu. Otwiera cały świat codziennych relacji, pracy i odpowiedzialności, skupiony wokół miejsca, które przez stulecia było jednym z najważniejszych punktów życia parafii.
[1] Anna Sochacka, „Mikroregion ostrowski w średniowieczu – powstanie osady i parafii” w: Dzieje Ostrowa Lubelskiego, red. Ryszard Szczygieł, Lublin 1998, s. 47.
BABIANKA
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Józef Hojnowski | 1785-? | ?-1820-? |
| Andrzej Czapski | 1790-? | ?-1834-? |
| Andrzej Czajkowski | 1794-1837 | ?-1836-? |
| Jan Pawłowski | 1817-? | ?-1838-? |
| Kajetan Łabęcki | 1802-1850 | ?-1840-? |
| Karol Ignacy Łabęcki | 1811-1878 | ?-1845-1847-? |
| Tadeusz Kobzan | 1785-? | ?-1849-1850-? |
| Józef Linter | 1803-? | ?-1853-? |
| Aleksander Bójko | 1826-? | ?-1860-? |
BEREJÓW
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Jakub Grzybowski | 1798-1853 | ?-1832-1853-? |
BRZEŹNICA BYCHAWSKA
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Stanisław Libicki | 1794-? | ?-1825-? |
| Marcin Radzki | 1787-? |
BRZEŹNICA KSIĄŻĘCA
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Feliks Blajda | 1789-? | ?-1825-? |
| Paweł Budzyński | 1813-? | ?-1835-? |
| Franciszek Wysocki | 1809-? | ?-1840-? |
| Jan Tkaczyk | 1805-1853 | ?-1853 |
| Stefan Waleszyński | 1827-? | ?-1860-? |
| Andrzej Ligęza vel Ozimek | 1836-1889 | ?-1883-? |
BRZOSTÓWKA
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Józef Turkiewicz | 1781-1841 | ?-1826-1830-? |
| Paweł Grzyb | 1809-1852 | ?-1848-1852-? |
| Kazimierz Goździeliński | 1832-1900 | ?-1864-? |
DROZDÓWKA
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Bartłomiej Koperczak | 1820-1874 | ?-1846-? |
| Wawrzyniec Wodnicki | 1815-1881 | ?-1852-1859-? |
| Stanisław Jabłoński | 1837-1883 | ?-1867-? |
GŁĘBOKIE
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Jan Wasilewski | 1784-1841 | ?-1827-? |
| Gabriel Wasilewski | 1787-1830 | ?-1828-? |
| Łukasz Szymański | 1794-? | ?-1842-? |
| Piotr Biniszewski | 1805-? | ?-1849-? |
| Kazimierz Dunajewski | 1826-? | ?-1857-1861-? |
| Franciszek Michaluk | 1843-? | ?-1870-? |
GOŚCINIEC
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Jan Wyszyński | 1815-1886 | ?-1869-? |
GRÓDEK
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Ignacy Jan Bednarzewski | 1812-1847 | ?-1845-? |
JEDLANKA
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Marcin Stępkowski | 1787-? | ?-1827-? |
| Mateusz Kołkiewicz | 1797-1847 | ?-1830-1847-? |
| Szymon Angierda | 1789-1843 | ?-1843 |
| Wincenty Dęba | 1818-1883 | ?-1884-? |
KAZNÓW
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Józef Niedzielski | 1800-? | ?-1840-? |
| Łukasz Garlikowski | ?-1846-? | |
| Paweł Majewski | 1817-1855 | ?-1854-? |
| Józef Kuczyński | ?-1860-? |
KOLECHOWICE
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Maciej Grzeszczuk | 1790-1842 | |
| Szymon Pawłowski | 1771-1846 | |
| Mateusz Kołkiewicz | 1797-1847 | ?-1836-? |
| Stefan Eysmund/Ejsmentewicz | 1790-1837 | ?-1837 |
| Szymon Mikołaj Łabęcki | 1804-1850 | ?-1849-? |
| Karol Ignacy Łabęcki | 1811-1878 | ?-1849-1856-? |
| Ludwik Drakowski | 1818-? | ?-1853-1855-? |
| Karol Tadeusz Stadnicki | 1815-? | ?-1855-? |
| Jan Włodek | 1822-? | ?-1862-1871-? |
| Wojciech Pawłowski | 1822-? | ?-1865-? |
KRASNE
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Tomasz Mirakowski | 1801-? | ?-1834-? |
| Mateusz Kołkiewicz | 1797-1847 | ?-1838-? |
| Jan Jabłoński | 1811-? | ?-1843-? |
| Grzegorz Kozłowski | 1827-? | ?-1865-? |
MAŚLUCHY
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Wawrzyniec Wodnicki | 1815-1881 | ?-1840-? |
| Jan Dunajewski | 1818-1887 | ?-1864-1869-? |
OSTRÓW LUBELSKI
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Moszko Majerowicz | ? | ?-1820-? |
| Majer Josfowicz | ? | ?-1820-? |
| Josef Michlowicz | ? | ?-1820-? |
| Chaim Dawidowicz | ? | ?-1820-? |
| Lejba Majerowicz | ? | ?-1820-? |
| Majer Lejbowicz | ? | ?-1820-? |
| Gdela Lejbowicz | ? | ?-1820-? |
| Majer Mordkowicz | ? | ?-1820-? |
| Icek Wolwowicz | ? | ?-1820-? |
| Szmul Chylowicz | ? | ?-1820-? |
| Berko Wolwowicz | ? | ?-1820-? |
| Moszko Jukwowicz | ? | ?-1820-? |
| Ejzyk Nachmunowicz | ? | ?-1820-? |
| Abuś Wolwowicz | ? | ?-1820-? |
| Lejba Mordkowicz | ? | ?-1820-? |
| Boruch Josfowicz | ? | ?-1820-? |
| Lejba Szmulowicz | ? | ?-1820-? |
| Lejzor Lejbowicz | ? | ?-1820-? |
| Moszko Michlowicz | ? | ?-1820-? |
| Moszko Mordkowicz | ? | ?-1820-? |
| Lejba Koniuch | ? | ?-1820-? |
| Moszko Cudyk | ? | ?-1820-? |
| Icek Lejbowicz | ? | ?-1820-? |
| Josef Mordkowicz | ? | ?-1820-? |
| Karol Ignacy Łabęcki | 1811-1878 | ?-1842-? |
| Aleksander Szulc | 1849-1910 | ?-1891-1897-? |
ROZKOPACZEW
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Jan Majewski | 1795-? | ?-1829-? |
| Jan Bielecki | 1787-? | ?-1832-? |
| Piotr Podgórski | 1783-? | ?-1833-? |
| Jan Kaczorowski | 1824-? | ?-1852-? |
| Paweł Seredyński | 1820-1857 | ?-1853-? |
| Kazimierz Goździeliński | 1832-1900 | ?-1860 -1869-? |
| Stanisław Pazderski | 1838-? | ?-1870-? |
| Józef Włodek | 1848-? | ?-1875-? |
RUDKA KIJAŃSKA
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Szymon Pawłowski | 1771-1846 | ?-1828-? |
| Stefan Lasocki | 1820-1850 | ?-1845-1850-? |
| Franciszek Jakub Klügier | 1820-? | ?-1860-? |
RUDKA STAROŚCIAŃSKA
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Mikołaj Pawłowski | 1791-1849 | ?-1833-? |
| Jan Wyszyński | 1815-1886 | ?-1861-? |
TYŚMIENICA
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Szymon Angierda | 1789-1843 | ?-1835-? |
| Feliks Mirejewski | 1811-1879 | ?-1845-? |
| Ignacy Marcinkowski/Marciński | 1811-? | ?-1849-1851-? |
| Julian Paszkowski | 1852-? | ?-1883-1885-? |
UŚCIMÓW
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Michał Murawski | 1779-1839 | ?-1839 |
| Wincenty Dąbrowski | 1807-1864 | ?-1854-? |
| Kazimierz Goździeliński | 1832-1900 | ?-1865-1867-? |
WÓLKA KIJAŃSKA
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Wawrzyniec Klimczuk | ||
| Mateusz Kołkiewicz | 1797-1847 | ?-1827-1828-? |
| Józef Niebelski | 1795-? | ?-1831-? |
| Franciszek Kołkiewicz | 1808-1871 | ?-1838-? |
| Dymitr Tymczuk | 1784-1845 | ?-1845 |
| Wincenty Szczepanek | 1812-1847 | ?-1846-1847 |
| Kazimierz Goździeliński | 1832-1900 | ?-1853-1862-? |
WÓLKA ZAWIEPRZYCKA
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Leon Śliwiński | 1787-1847 | ?-1823-? |
| Walenty Koraszewski | 1786-? | ?-1826-? |
| Józef Linter | 1803-? | ?-1839-? |
| Jan Jabłoński | 1811-? | ?-1841-? |
| Błażej Andrzej Kołkiewicz | 1814-1875 | ?-1841-? |
| Jan Fencki | 1812-? | ?-1846-? |
| Jan Szymański | 1820-1850 | ?-1850-? |
| Florian Kogutowski | 1826-? | ?-1852-? |
| Kazimierz Goździeliński | 1832-1900 | ?-1855-? |
ZABIELE
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Stanisław Majewski | 1775-1852 | ?-1825-1833-? |
| Andrzej Marcin Fiutka | 1812-1874 | ?-1848-? |
| Franciszek Paszkowski | 1826-? | ?-1874-? |
