Są rzemiosła, których obecność da się rozpoznać po dźwięku. W przypadku tkacza jest to cichy, rytmiczny stuk krosien: czółenko przesuwające się po osnowie, uderzenie bijaka, szmer napinanej nici. Tkacz należał do tych ludzi, dzięki którym wieś i miasteczko nie tylko jadły, ale też się ubierały. Płótno było bowiem równie podstawowym elementem codzienności jak chleb, a zanim pojawił się handel gotowymi tkaninami, cały proces zaczynał się od surowca i pracy rozłożonej w czasie: od lnu i konopi, przez międlenie, czesanie i przędzenie, aż po tkanie na krosnach, które w wielu domach stały jak drugi, pracujący stół.
W metrykach parafialnych dopisek „tkacz” lub „płóciennik” nie był więc tylko nazwą zawodu. Oznaczał człowieka głęboko wpisanego w rytm roku gospodarczego: zimową pracę pod dachem, letni handel, wymianę i kredyt. W Ostrowie Lubelskim rzemiosło to miało także wymiar instytucjonalny. Funkcjonował tu cech tkaczy i płócienników, z wybieranymi cechmistrzami pierwszym i drugim, a zachowane dokumenty pokazują codzienność życia cechowego: wybory władz, spory wewnętrzne, przyjmowanie terminatorów i warunki nauki u majstra. Tkacz nie był więc wyłącznie „rzemieślnikiem domowym”, lecz częścią miejskiego porządku prawnego i obyczajowego.
Jednocześnie tkactwo było rzemiosłem silnie osadzonym w przestrzeni domu, co niosło ze sobą realne zagrożenia. Prasa odnotowywała przypadki pożarów związanych z obróbką lnu. W 1907 r. „Gazeta Świąteczna” opisała pożar w Kolechowicach Starych pod Ostrowem, który miał rozpocząć się od suszenia lnu przy piecu. Ogień zagroził całej wsi, a do akcji gaśniczej ruszyli także mieszkańcy Ostrowa, z udziałem miejscowego proboszcza. Epizod ten dobrze pokazuje realia pracy „lnianej”: zimową wilgoć, pośpiech, praktyki domowe oraz cienką granicę między codzienną gospodarską koniecznością a katastrofą[1].
Wyroby tkackie miały w regionie rangę, którą warto podkreślić. Podczas pokazu hodowlano-przemysłowego w Lubartowie w 1909 r. prasa zwracała uwagę, że wśród drobnego przemysłu szczególnie wyróżniało się tkactwo, a najwyższą nagrodę za wyroby tkackie otrzymała Stefania Michudowa z Lubartowa. Tkanina nie była tu wyłącznie produktem użytkowym, lecz także przedmiotem dumy i estetycznej oceny[2].
W dwudziestoleciu międzywojennym rzemiosło tkackie zaczęto coraz częściej ujmować w ramy wystaw i działań organizacyjnych. W 1929 r. „Ziemia Lubelska” informowała o otwarciu w Lublinie Stałej Wystawy Polskiego Zdobnictwa i Przemysłu Ludowego, na której prezentowano m.in. tkaniny lniane i wełniane oraz wzmianki o warsztatach tkackich, w tym w Zwierzyńcu[3].
W tym samym roku prasa relacjonowała także Wystawę Przemysłu Ludowego we Włodawie, zorganizowaną przy okazji zjazdów samorządowych, gdzie odnotowano nawet „nowoczesny warsztat tkacki”[4]. Był to wyraźny znak epoki: tkactwo trwało, ale zaczynało być łączone z edukacją i próbami unowocześnienia.
Po II wojnie światowej zmienił się język opisu, lecz nie zniknęło znaczenie surowca. W 1951 r. „Sztandar Ludu” pisał o wysokiej pozycji województwa lubelskiego w produkcji lnu i konopi, o sieci skupu oraz o systemie wymiany włókna na tkaniny bawełniane. Nawet w nowej rzeczywistości gospodarczej len pozostawał sprawą publiczną, a tkanina dobrem pierwszej potrzeby[5].
Pamięć o dawnej „lnianej robocie” przetrwała także w lokalnej refleksji historycznej. W 2001 r. w Uścimowie odnotowano wystawę poświęconą tradycyjnemu tkactwu, zatytułowaną „Jak z lnu tkano płótno”, co pokazuje, że technologia ta była już postrzegana jako element dziedzictwa kulturowego[6].
Na tym tle spis tkaczy z parafii Ostrów Lubelski warto czytać jak mapę lokalnej „sieci lnianej”. Zestawienie ułożone jest według miejscowości; przy nazwiskach pojawiają się rubryki „Życie” oraz „Praca”, a w przypadku Ostrowa także doprecyzowania funkcji cechowych. Znaki zapytania nie są tu brakiem staranności, lecz uczciwym wskazaniem granic źródeł. Czasem o tkaczu wiemy tylko tyle, że był i to wystarcza, by zobaczyć, że w tej rodzinie i w tej miejscowości ktoś na co dzień wytwarzał coś, co dosłownie splatało życie.
[1] „Gazeta Świąteczna” 1907, R. 27, nr 49 (8 XII), s. 2-4.
[2] „Gazeta Świąteczna” 1909, R. 29, nr 26 (27 VI), s. 1-3; „Zorza” 1909, R. 44, nr 27 (1 VII), s. 419-421.
[3] „Ziemia Lubelska” 1929, R. 25, nr 95 (9 IV), s. 3.
[4] „Ziemia Lubelska” 1929, R. 25, nr 61 (3 III), s. 4-5.
[5] „Sztandar Ludu” 1951, R. 7, nr 267 (10 X), s. 3.
[6] „Gazeta w Lublinie” 2001, nr 170, s. 4.
BABIANKA
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Ignacy Zaranek | 1805-? | ?-1832-? |
| Andrzej Czajkowski | 1794-1837 | ?-1833-1843-? |
| Jan Pawłowski | 1817-? | ?-1849-? |
BEREJÓW
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Mikołaj Greguła | ok. 1670-? | ?-1697-? |
| Franciszek Greguła | ok. 1676-? | ?-1698-1704-? |
| Kazimierz Dunajewski | 1826-? | ?-1849-? |
BÓJKI
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Maciej Franciszek Smyk | 1817-1896 | ?-1841-1849-? |
| Wincenty Woźniak | 1825-1910 | ?-1853-? |
| Walenty Prokopowicz | 1844-1922 | ?-1869-? |
DROZDÓWKA
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Ignacy Jan Bednarzewski | 1812-1847 | ?-1842-? |
| Wawrzyniec Wodnicki | 1815-1881 | ?-1839-? |
| Jan Wodnicki | 1839-1906 | ?-1851-1856-? |
| Antoni Wodnicki | 1837-1901 | ?-1885-? |
GŁĘBOKIE
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Andrzej Lasocki | 1752-1802 | ?-1798-? |
| Wincenty Lewicki | 1771-1835 | ?-1798-1799-? |
| Stefan Lasocki | 1820-1850 | ?-1840-? |
| Jan Dunajewski | 1818-1887 | ?-1861-? |
| Franciszek Wodnicki | 1847-1898 | ?-1870-? |
GOŚCINIEC
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Wincenty Waleszyński | 1787-1854 | ?-1854-? |
| Piotr Sidorowski | 1839-? | ?-1861-? |
JEDLANKA
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Jan Piątkowski | 1758-1824 | ?-1794-1816-? |
| Michał Piątkowski | 1786-1833 | ?-1814-1833 |
| Antoni Wodnicki | 1837-1901 | ?-1881-? |
KAZNÓW
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Paweł Głąbik | ok. 1650-? | ?-1668-? |
| Krzysztof Paleńczuk | ok. 1770-? | ?-1793-? |
| Benedykt Jarosławski | 1813-1855 | ?-1839-1855 |
| Dionizy Drozd | 1819-1859 | ?-1842-? |
| Franciszek Jarmoła | 1827-1898 | ?-1851-1866-? |
| Wincenty Szczepaniak | 1864-? | ?-1884-? |
KOLECHOWICE
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Jan Piechowicz | ok. 1774-? | ?-1812-? |
| Ignacy Jarmoliński | 1795-1847 | ?-1845-1847 |
| Franciszek Paszkowski | 1826-? | ?-1852-? |
| Franciszek Jarmoła | 1827-1898 | ?-1857-1862-? |
| Piotr Sidorowski | 1839-? | ?-1858-1859-? |
| Wojciech Pawłowski | 1822-? | ?-1860-? |
| Andrzej Pawłowski | 1824-1874 | ?-1874 |
KRASNE
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Wojciech Łagodziński | 1751-1811 | ?-1811 |
| Klemens Zajączkowski | 1785-? | ?-1815-? |
| Grzegorz Kozłowski | 1827-? | ?-1863-? |
| Stanisław Gawryszewski | 1819-1881 | ?-1881 |
MAŚLUCHY
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Stefan Lasocki | 1820-1850 | ?-1842-? |
| Jan Dunajewski | 1818-1887 | ?-1868-1869-? |
OSTRÓW LUBELSKI
| Życie | Praca | Stanowisko | |
|---|---|---|---|
| Bartłomiej Przytulski | ok. 1640-? | ?-1668-1690-? | |
| Wojciech Brodziszek | ok. 1640-? | ?-1673-1682-? | |
| Wojciech Rozmysł | ok. 1650-? | ?-1678-? | |
| Jan Dacewicz | ok. 1650-? | ?-1685-? | |
| Piotr Rozmysł | 1740-1791 | ?-1767-1785-? | |
| Paweł Wiśniowski | ok. 1755-? | ?-1783-? | |
| Tomasz Stefan Miłkowski | 1742-1786 | ?-1786 | |
| Stanisław Śliwiński | 1774-1832 | ?-1794-? | |
| Wincenty Lewicki | 1771-1835 | ?-1800-1835-? | |
| Karol Zakrzewski | 1804-1853 | ||
| Maciej Boguszewski | 1789-? | ?-1811-? | |
| Maciej Bunia | 1780-1847 | ?-1811-? | |
| Tomasz Dunajewski | 1786-1851 | ?-1811-? | |
| Tomasz Drabik | 1780-1840 | ?-1812-1820-? | |
| Teodor Jarosławski | 1772-? | ?-1812-1819-? | |
| Tomasz Pogorzelec | 1775-1852 | ?-1815-? | |
| Jakub Żuchowski | 1793-? | ?-1817-1831-? | |
| Idzi Zajączkowski | 1795-? | ?-1818-1825-? | |
| Andrzej Kudliński | 1760-1822 | ?-1820-? | |
| Kazimierz Witkowski | 1789-? | ?-1821-? | |
| Antoni Maleszyk | ? | ?-1823-? | komisarz municypalny |
| Mikołaj Lis | ? | ?-1823-1840-? | starszy cechu |
| Walenty Czarnata | 1769-1833 | ?-1823-? | podstarszy cechu |
| Jakub Leżański | 1803-? | ?-1828-1845-? | |
| Kacper Grabowski | 1797-1847 | ?-1829-1847-? | |
| Stefan Pogorzelec | 1800-1884 | ?-1836-? | |
| Jan Biedrzycki | 1791-1853 | ?-1836-? | |
| Stefan vel Szczepan Kapitan | 1792-? | ?-1840-? | |
| Wojciech Wypych | ? | ?-1840-? | |
| Piotr Prokopowicz | 1799-1846 | ?-1840-1846 | |
| Paweł Eremita Bednarzewski | 1807-? | ?-1846-? | |
| Kazimierz Prokopowicz | 1802-? | ?-1846-? | |
| Paweł Pajuta | 1810-1874 | ?-1846-? | |
| Andrzej Gajda | 1821-? | ?-1846-1848-? | |
| Szczepan Grzechot | 1820-? | ?-1846-1848-? | |
| Piotr Turkiewicz | 1828-? | ?-1846-1849-? | |
| Feliks Sołoch | 1825-? | ?-1847-? | |
| Józef Tratkowski | 1814-1884 | ?-1847-1884 | |
| Stanisław Filipowski | 1831-1872 | ?-1859-? | |
| Jan Maleszyk | 1827-? | ?-1861-? | |
| Franciszek Murżyński | 1836-1901 | ?-1862-? | |
| Kazimierz Żuchowski | 1825-1897 | ?-1866-? | |
| Antoni Grabowski | 1833-1880 | ?-1868-1869-? | |
| Grzegorz Prokopowicz | 1841-1902 | ?-1874-? | |
| Ignacy Maleszyk | 1852-1918 | ?-1883-? | |
| Paweł Maleszyk | 1856-1919 | ?-1883-? | |
| Marcel Kuchcewicz | 1853-1919 | ?-1879-1888-? | |
| Jan Borowicz | 1822-1889 | ?-1877-1889-? | |
| Franciszek Borowicz | 1864-1908 | ?-1891-1896-? | |
| Ludwik Siemieński | 1841-1923 | ?-1923 | |
Leokadia Bunia zd. Wasilewska  | 1886-1969 |
PROKOP
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Mateusz Pawłowski | 1844-? | ?-1870-? |
ROZKOPACZEW
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Wojciech Siwak | ok. 1650-? | ?-1673-? |
| Paweł Siepsiak | 1686-1715 | ?-1715 |
| Michał Pawłowski | ok. 1780-? | ?-1805-? |
| Adam Szostakiewicz | 1782-1851 | ?-1811-? |
| Mikołaj Szczepanek | 1780-1825 | ?-1823-? |
| Mateusz Klugier | 1787-1842 | ?-1842 |
| Franciszek Jakub Kluger | 1820-? | ?-1861-? |
| Filip Kluger | 1836-? | ?-1870-? |
| Franciszek Tratkowski | 1845-1918 | ?-1877-1888-? |
| Jan Kozieł | 1850-? | ?-1889-? |
RUDA NA PIŁACH
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Jan Kozera vel Czarnota | ok. 1652-1747 | ?-1697-? |
RUDKA KIJAŃSKA
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Paweł Wodnicki | 1779-? | ?-1821-1829-? |
| Wawrzyniec Wodnicki | 1815-1881 | ?-1839-? |
RUDKA STAROŚCIAŃSKA
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Jan Wypych | 1782-? | ?-1810-1819-? |
| Józef Opolski | 1843-1909 | ?-1867-? |
TYŚMIENICA
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Kazimierz | ok. 1640-? | ?-1669-? |
| Ignacy Jan Bednarzewski | 1812-1847 | ?-1839-? |
UŚCIMÓW
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Jan Dunajewski | 1818-1887 | ?-1867-1887-? |
| Antoni Charmaciński | 1821-1888 | ?-1888 |
WÓLKA KIJAŃSKA
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Maciej Majewski | ok. 1730-? | ?-1752-? |
| Jan Wodnicki | 1839-1906 | ?-1881-? |
WÓLKA ZAWIEPRZYCKA
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Józef Turkiewicz | 1781-1841 | ?-1811-? |
| Józef Włodkowski | 1810-? | ?-1836-? |
| Maciej Augustyn Skórniewski | 1807-1846 | ?-1837-1845-? |
ZABIELE
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Jan Puchowicz | ok. 1776-? | ?-1812-? |