W metrykach parafialnych, gdzie dominują daty, pokrewieństwa i numery domów, dopisek „lekarz”, „chirurg”, „felczer” lub „stomatolog” działa jak nagłe poszerzenie pola widzenia. Jedno słowo otwiera świat choroby i leczenia, lęku i nadziei, pracy przy łóżku chorego, ale też porządku urzędowego: recept, zaświadczeń, dyżurów i nagłych wezwań. W małej społeczności służba zdrowia była czymś więcej niż zawodem. Bywała ostatnią instancją ratunku, a jednocześnie częścią administracji próbującej reagować na epidemię, biedę i zwykłą codzienność.

Spis lekarzy i osób związanych z leczeniem ukazuje to zjawisko w długim trwaniu. Najstarsze zapisy sięgają XVII wieku i dotyczą chirurgów oraz medyków funkcjonujących przy wojsku i administracji dworskiej, takich jak lekarze wojskowi czy chirurdzy chorągwi pancernej. W kolejnych stuleciach pojawia się lekarz jako stała figura miasteczka, a w XX wieku także wyraźny podział na specjalizacje: lekarzy ogólnych, stomatologów i felczerów. Zestawienie porządkuje te postacie według ram życia i okresów aktywności zawodowej, a przy lekarzach także według pełnionych stanowisk, co pozwala uchwycić moment ich wejścia w lokalny obieg instytucjonalny.

Dopełnieniem tego obrazu jest prasa, która pokazuje lekarzy w sytuacjach granicznych. W 1892 roku, w doniesieniach o epidemii cholery, pojawia się informacja, że choroba „najpierw ukazała się w Ostrowie”, po czym miała przygasnąć i ponownie się ujawnić. W relacjach tych widać repertuar działań ochronnych: tymczasowe szpitale, apteki, dozór lekarski, udział felczerów oraz wzmożoną kontrolę sanitarną[1].

Inny wymiar pracy medycznej pokazuje korespondencja z 1906 roku, opisująca sytuację zdrowotną dzieci w Ostrowie. Donoszono wówczas, że „szerzy się bardzo wśród dzieci koklusz”, a obok niego utrzymują się ciężkie, długotrwałe biegunki, trwające miesiącami, a nawet latami, często kończące się śmiercią. Relacja ta stanowi ważny komentarz do suchych zapisów metrykalnych, ukazując realne zapotrzebowanie na lekarzy, felczerów i farmaceutów w obliczu chorób, z którymi domowe środki były bezradne[2].

Okres międzywojenny przynosi wyraźne zaostrzenie kryteriów kwalifikacji medycznych. W 1923 roku lokalny organ samorządowy informował, że Rada Miejska w Ostrowie zamierza ułatwić osiedlenie się egzaminowanej akuszerce w celu zastąpienia „urzędujących babek”, przy czym wprost stwierdzano, że te ostatnie „często i dziecko i matkę wyprawiają na drugi świat”. Ten ostry komentarz dobrze oddaje zmianę mentalności epoki: medycyna przestaje być sprawą wyłącznie domową i zaczyna funkcjonować jako obszar wymagający formalnych uprawnień i nadzoru[3].

W materiałach prasowych znachor nie jest figurą z anegdoty, tylko realnym uczestnikiem życia okolicy, opisywanym raz w tonie publicystycznego alarmu, raz jako „normalny” adres leczenia na prowincji. Najmocniej widać to w tekście o kostoprawie Serwinie z Tarła, napisanym jako list, gdzie autor opisuje scenę z autobusu Michów–Lublin: ojciec wiezie pięcioletnie dziecko ze złamaną ręką, z kością wystającą przez skórę, i mimo namów do szpitala w Lubartowie uparcie wybiera znachora. W tym samym artykule padają typowe dla takiej „medycyny z drogi” argumenty: że gips „usunie rękę”, że Serwin „leczy bez gipsu”, że „nie bierze drogo”, że ma „swoje lekarstwa”, a gdy trzeba, daje „receptę”, i że ludzie wierzą, iż skoro apteki realizują recepty, to znaczy, że „ma prawa”. Redakcja dopowiada już wprost, że Serwin nie ma elementarnego przygotowania medycznego, działa od lat, ma „stręczycieli” kierujących pacjentów, oraz że współpracuje z felczerami, którzy przepisują pacjentom recepty wystawiane przez niego[4].

Drugi, wcześniejszy przykład jest jeszcze bardziej „z dołu”, bo pokazuje skutki domowego i znachorskiego leczenia, zanim człowiek trafi do szpitala. W kronice „Ofiara ciemnoty” opisano przypadek Lucyana Andrzejewskiego, kowala z Wólki Kijańskiej, który po pojawieniu się wrzodu na szyi przeciął go brzytwą lub nożem i stosował okłady z mieszaniny ziemi, gliny, włókien lnianych i zielska, czyli „to, co powszechnie używane po wsiach”, a zakończyło się zakażeniem krwi, przywiezieniem do szpitala św. Wincentego a Paulo w Lublinie i śmiercią następnego dnia[5].

To są dwa różne rejestry, ale razem układają się w ten sam obraz: w przestrzeni parafii i okolic decyzje o leczeniu zapadały często „na słuch”, na opowieści, na reputacji, na cenie i dostępności, a nie na instytucji, której zwyczajnie brakowało pod ręką.

W czasie wojny i tuż po niej opieka zdrowotna nabiera charakteru masowego. W 1944 roku prasa opisywała walkę z durem plamistym jako zadanie obejmujące całe powiaty, z wykorzystaniem łaźni, dezynfekcji, komisji sanitarnych i szpitali epidemicznych. W tym kontekście pojawia się informacja, że łaźnia w Ostrowie Lubelskim była wówczas „na wykończeniu”, co pokazuje skalę prowizoryczności infrastruktury zdrowotnej[6].

Po wojnie problemem staje się dostępność stałej opieki. W 1949 roku relacjonowano przyjazd ekipy lekarzy z Wojewódzkiego Wydziału Zdrowia do Ostrowa, gdzie udzielano bezpłatnej pomocy, głównie niemowlętom i małym dzieciom, w prowizorycznie urządzonym lokalu dawnego ośrodka zdrowia, nieczynnego od lat[7].

Kilka lat później listy do redakcji podnosiły kwestię braku ośrodka zdrowia na wsi i konieczności dalekich dojazdów w razie choroby, wskazując Rozkopaczew jako potencjalną lokalizację placówki[8]. Motyw ten powraca jeszcze w 1961 roku w zestawieniu miejskich postulatów, gdzie lakonicznie stwierdzono, że „nie ma lokalu na ośrodek zdrowia”[9].

W tym świetle spis lekarzy, stomatologów i felczerów z parafii Ostrów Lubelski można czytać jako mapę opieki nad życiem. Od chirurgów wojskowych, przez lekarzy miasteczka, po felczerów pełniących rolę pierwszej linii pomocy, zestawienie to pokazuje, jak fragmentaryczna, lecz niezbędna była sieć medyczna w małej społeczności. Znaki zapytania przy datach nie są tu brakiem staranności, lecz uczciwym przypomnieniem, że historia zdrowia, podobnie jak sama medycyna, składa się z niepełnych zapisów, krótkich wzmianek i prasowych zdań, w których często lepiej niż w statystykach widać, jak bardzo potrzebny był ktoś „od leczenia”.

---

[1] „Gazeta Świąteczna” 1892, R. 12, nr 40 (2 X), s. 2–4; „Warszawski Dniewnik – Варшавскій Дневникъ” 1892, R. 29, nr 214 (9 X), s. 3.

[2] „Gazeta Świąteczna” 1906, R. 26, nr 33 (19 VIII), s. 1–3.

[3] „Ziemia Włodawska : organ samorządowo-społeczny” 1923, R. 1, nr 9–10 (1 VI), s. 10.

[4] „Sztandar Ludu : pismo Polskiej Partii Robotniczej” 1958, R. 14, nr 224 (19 IX), s. 3.

[5] „Głos Lubelski : pismo codzienne” 1918, R. 6, nr 211 (3 VIII), s. 3–4.

[6] „Nowy Głos Lubelski” 1944, R. 5, nr 83 (7 IV), s. 4.

[7] „Sztandar Ludu : pismo Polskiej Partii Robotniczej” 1949, R. 5, nr 190 (13 VII), s. 3.

[8] „Sztandar Ludu : pismo Polskiej Partii Robotniczej” 1952, R. 8, nr 79 (1 IV), s. 4.

[9] „Lubartów i Ziemia Lubartowska” 1961, t. 4, s. 34–38.

Lekarze

	ŻYCIE	PRACA	STANOWISKO
Andrzej Franciszek Kwas	ok.1644-1689	?-1668-1680-?	chirurg
Feliks Skinderewicz	ok.1646-1698	?-1669-1675-?	chirurg
Jan O...	?	?-1685-?	lekarz wojskowy jazdy pancernej starosty parczewskiego
Piotr Pułkowski	ok.1660-?	?-1687-?	chirurg chorągwi pancernej
Tomasz Skinderewicz	1677-?	?-1695-?	chirurg
Walerian Kwas	ok.1679-?	?-1695-1696-?	chirurg
Józef Kiciński	?	?-1783-?	doktor medycyny starosty parczewskiego
Daniel Poltz	1761-1831	?-1792-1798-?	doktor medycyny, chirurg
Jakub Ptaszyński		?-1810-?	chirurg
Adam Seroczyński	1802-1827	?-1827	lekarz
Feliks Dudziński	1839-?	?-1881-1884	lekarz
Kunig Józef Szyjewicz	?	1885-1887	lekarz
Jakub Modzelewski	?	1887-1889	lekarz
Sylwester Dawidowicz	?	1889-1891	lekarz
Stanisław Nasiłowski herbu Półkozic	1862-1926	1891-1894	lekarz
Bolesław Zdański	?	1894-1895	lekarz
Jan Załęski	1863-1985	?-1895	lekarz
Stanisław Konwerski	1866-?	1895-1900	lekarz
Józef Skłodowski	1863-1937	1897	lekarz
Czesław Domański	1867-1937	1898-1905	lekarz
Feliks Klemens Słowikowski	1871-1947	1900-1906; 1908-1914	lekarz
Zallel Last	1897-1967	1926-1939	lekarz
Edward Sebastian Lück	1912-1997	1939-1940	lekarz
Leon Jackowski	1910-?	1940-1941	lekarz
Józef Zachariasz Stawecki	1904-1983	1942-1944	lekarz
Stefan Maleszyk	1901-1962	1943	lekarz
Leon Ligęza	1895-1987	1944-1945 1955-1957	lekarz
Józef Nowosad	1924-1986	1957-1961	lekarz
Wacław Stanisław Bodzak	1936	1961-1963	lekarz
Jerzy Lech Danilkiewicz	1936	1963-1967	lekarz
Krystyna Danilkiewicz zd. Ciepiela	1938	1963-1969	lekarz
Jan Mazurek	1934	1969-1973	lekarz
Włodzimierz Szynal	1939	1974-2005	lekarz
Urszula Szynal zd. Ortyl		1974-1977	lekarz
Wiesława Czyż zd. Kwiecień	1957	1986-obecnie	lekarz
Roman Chmielewski	1934		lekarz

Stomatolodzy

	ŻYCIE	PRACA
Bina Goldwag	1900-?	1924-1926-?
Sonia Baskin	1894-1944	1926-1939
X Kalinowski		?-1939-1942
Wiesław Tadeusz Tekely	1929	1955-1955
Wanda Janas-Urbanowicz	1922-1973	1957-1964
Irena Lipska-Krawczyk	1936-2003	1964-1978
Andrzej Krawczyk		1964-1978
Anna Zdeb-Polańska	1954	1978-1983
Krzysztof Robert Wojciechowicz	1958	1985-1995
Mariola Bernacka zd. Skrzypczak	1970	2000-obecnie

Felczerzy

	STOPIEŃ	ŻYCIE	PRACA
Jakub Lewandowski		1802-?	?-1855-?
Piotr Gruszczyk		1863-1924	?-1892-?
Stefan Prokopowicz		1886-1957	1918-1957
Adam Drzewicz	starszy felczer	1888-?	?-1921-?
Tadeusz Sławski			1940-1944
Szczepan Kulik	felczer (bez praktyki)	1876-1954
Aleksander Pajączek		1891-1951	1945-1946
Stanisław Zatorski	felczer weterynarii	1913-2003	?-1945-?
Kazimierz Błoński		1924-1987	1953-1987