W metrykach parafialnych, zdominowanych przez porządek pokrewieństwa i czasu, słowo „żebrak” działa jak uchylone drzwi do innego wymiaru życia wspólnoty. Otwiera nie tylko historię jednostki, lecz także sieć zależności: między zdolnością do pracy a jej utratą, między rodziną a samotnością, między osiadłością a przymusową wędrówką. W realiach Ostrowa Lubelskiego i okolic żebrak nie był wyłącznie figurą nędzy, lecz trwałym elementem krajobrazu społecznego, rozpoznawalnym i oswojonym, choć zarazem obciążonym lękiem i dystansem.
Żebractwo nie funkcjonowało jednak w próżni. W Ostrowie istniały instytucje, które porządkowały sferę ubóstwa. Źródła lokalne wspominają o trzech „szpitalach” rozumianych jako przytułki: przy kościele parafialnym, przy kościele unickim oraz przy kościele szpitalnym na rynku. Żebranie było dopuszczalne w określonych, społecznie akceptowanych miejscach, przede wszystkim przy kościołach i bramach cmentarnych. Tradycja lokalna zapamiętała również, że miejscowi żebracy mogli korzystać z łaźni na koszt miasta, co pokazuje, że pomoc ubogim miała także wymiar praktyczny, a nie wyłącznie jałmużniczy.
Porządek ten znajduje potwierdzenie w języku źródeł. W zapisach pojawiają się nie tylko „żebracy” wprost, ale też określenia bardziej osadzone instytucjonalnie: dziad lub baba szpitalna, dziad kościelny, a nawet dziad cerkiewny. Oznaczało to osoby ubogie, lecz przypisane do konkretnego miejsca kultu i jego rytmu. Myślenie o ubogich jako o stałej kategorii wspólnoty widoczne jest także w Księdze Sądowej Miasta Ostrowa w Ziemi Lubelskiej z końca XVIII wieku. W jednej ze spraw sądowych, dotyczących rozliczenia pozostałości po osobie zmarłej, sąd polecił przeznaczyć część kwoty na Msze Św., a drobną sumę oddać „na spital, czyli ubogich”, traktując ten wydatek jako oczywistą i społecznie zrozumiałą pozycję budżetową.
Jednocześnie źródła pokazują, jak łatwo można było do tej kategorii spaść. Najdobitniej świadczą o tym relacje prasowe z wielkich pożarów. W lipcu 1897 r. „Kurjer Lwowski” informował o katastrofie, która zniszczyła setki budynków i „zamieniła na żebraków” tysiące ludzi. Jedno zdanie streszcza tu całą dynamikę nieszczęścia: nagłe przejście od posiadania domu i warsztatu do życia opartego na cudzej pomocy[1].
Tą samą tragedię opisała także „Gazeta Świąteczna”, wskazując, że całe rodziny, które po jednym nieszczęściu znalazły tymczasowe schronienie, po kolejnym zostawały „pod gołem niebem”. Artykuły te nie używają języka statystyki, lecz operują obrazem ludzi, rzeczy i miejsc, co pozwala zobaczyć, jak łatwo pogorzelec stawał się żebrakiem[2].
W ślad za klęskami szła mobilizacja pomocy, również dobrze udokumentowana prasowo. W 1907 r. „Gazeta Świąteczna” opublikowała relację ks. proboszcza ostrowskiego Ignacego Rybińskiego, który pisał o zbiórkach na rzecz pogorzelców i wspominał o „ogólnej nędzy”, szczególnie dotykającej ludność żydowską. Obok dużych akcji pomocowych pojawiają się drobne, ale znaczące gesty solidarności: datki pieniężne, wsparcie rzeczowe, a także ofiary „na chleb św. Antoniego dla ubogich”, czyli formę stałej, religijnie ugruntowanej pomocy[3].
Na tym tle spis żebraków z parafii Ostrów Lubelski nabiera szczególnej wagi. Nie jest to „katalog biedy”, lecz mapa kruchości życia w dawnej wspólnocie. Zestawienie ułożone według miejscowości zawiera ramy biograficzne („Życie”) oraz lata, w których dana osoba pojawia się w źródłach jako żebrak („Praca”). Znaki zapytania przy datach są uczciwym wskazaniem granic dokumentacji. Szczególnie wymowne są krótkie dopiski: „były pastuch”, „były organista”, „były garncarz”, „były tkacz”. Przypominają one, że żebractwo rzadko było zawodem z wyboru, a częściej ostatnim etapem wcześniejszego życia zawodowego i rodzinnego.
W tym sensie wykaz żebraków pełni funkcję wyjątkową. Przywraca imiona i czas tym, których najłatwiej sprowadzić do anonimowej kategorii. Pokazuje, że ubóstwo było nie tylko społecznym marginesem, lecz także realnym zagrożeniem wpisanym w życie każdej rodziny. A genealogia, która potrafi tę prawdę unieść, staje się pełniejsza i uczciwsza wobec przeszłości.
[1] „Kurjer Lwowski” 1897, R. 15, nr 228 (18 VII), s. 3.
[2] „Gazeta Świąteczna” 1897, R. 17, nr 34 (22 VIII), s. 4-6.
[3] „Gazeta Świąteczna” 1907, R. 27, nr 38 (22 IX), s. 8.
BABIANKA
| ŻYCIE | „PRACA” | |
|---|---|---|
| Marianna Ogórek 1 v. Stasiak 2 v. Gontarczuk | 1869-1929 | ?-1929 |
BEREJÓW
| Życie | "Praca" | Uwagi | |
|---|---|---|---|
| Piotr Kot | 1802-1854 | ?-1854 | |
| Mateusz Sidor | 1795-1854 | ?-1854 | były pastuch |
BÓJKI
| Życie | "Praca" | |
|---|---|---|
| Jan Wołyniec | 1845-1921 | ?-1921 |
BRZEŹNICA BYCHAWSKA
| Życie | "Praca" | |
|---|---|---|
| Maciej Krystyniak | 1735-1810 | ?-1810 |
| Marcin Krystyniak | 1759-1823 | ?-1823 |
BRZEŹNICA KSIĄŻĘCA
| Życie | "Praca" | |
|---|---|---|
| Leon Wziątek | 1805-1845 | |
| Stanisław Krypa | 1748-1826 | ?-1826 |
| Szymon Sieńko | 1773-1841 | ?-1841 |
| Antoni Kobielarz | 1783-1845 | ?-1845 |
| Józef Sieńko | 1774-1846 | ?-1846 |
| Szczepan Sagan | 1784-1848 | ?-1848 |
| Piotr Ozimek | 1798-1852 | ?-1852 |
BRZOSTÓWKA
| Życie | Wzmianka | |
|---|---|---|
| Marianna Tkaczyk zd. Małaszczanka | 1767-1837 | ?-1837 |
| Eliasz Mazur | 1767-1847 | ?-1847 |
| Katarzyna Czerwonka zd. Mądrzak | 1781-1850 | ?-1850 |
| Łucja Jemielniak | 1802-1852 | ?-1852 |
| Bartłomiej Mazurek | 1786-1853 | ?-1853 |
| Walenty Tkaczyk | 1820-1888 | ?-1888 |
| Katarzyna Foltyn zd. Bodzak | 1850-1927 | ?-1927 |
| Franciszka Sidorowska zd. Podłodowska | 1847-1928 | ?-1928 |
| Stanisław Bodzak | 1860-1941 | ?-1941 |
GŁĘBOKIE
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Paweł Wołowicz | 1818-1878 | ?-1878 |
JEDLANKA
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Szymon Juda Krasucki | 1811-1884 | ?-1884 |
KAZNÓW
| Życie | "Praca" | |
|---|---|---|
| Grzegorz Kalinowski | 1765-1845 | ?-1845 |
| Antoni Walczak | 1788-1847 | ?-1847 |
| Paweł Włosek | 1788-1852 | ?-1852 |
| Agnieszka Kurek zd. ? | 1829-1919 | ?-1919 |
| Katarzyna Wiater zd. Komoń | 1841-1921 | ?-1921 |
| Franciszek Włodarski | 1845-1921 | ?-1921 |
| Stanisław Jarosławski | 1850-1922 | ?-1922 |
KOLECHOWICE
| ŻYCIE | "PRACA" | |
|---|---|---|
| Franciszka Skrzeszewska | 1871-1921 | ?-1921 |
| Jan Kamecki | 1857-1929 | ?-1929 |
KRASNE
| Życie | "Praca" | Uwagi | |
|---|---|---|---|
| Walenty Karpiński | 1797-1850 | ?-1850 | były dziad cerkiewny w Kolechowicach |
OSTRÓW LUBELSKI
| Życie | Wzmianka | Uwagi | |
|---|---|---|---|
| Anastazja Linczewska zd. Kulik | ok. 1722- po 1788 | ?-1779-1788-? | babka szpitala parafialnego |
| Jakub Walkiewicz | 1771-? | ?-1810-? | |
| Augustyn Klementewicz | 1752-1822 | ?-1822 | |
| Adam Staszewski | 1757-1819 | ?-1813-1819 | dziad szpitala kościelnego |
| Marianna Czyżewska zd. Czopik | 1750-1830 | 1815-1830 | po śmierci męża |
| Jan Weliczka | 1757-1820 | ?-1816-? | |
| Jan Pałac vel Cichowski | 1738-1824 | ?-1824 | dziad szpitalny |
| Kazimierz Smyk | 1767-1826 | ?-1826 | |
| Justyna Lipińska zd. Pirog | 1733-1826 | ?-1826 | |
| Sebastian Jemielniak | 1787-? | ?-1830-? | dziad szpitalny |
| Michał Muchin | 1760-1830 | ?-1830 | dziad szpitalny cerkwi ostrowskiej |
| Adam Siepsiak | 1781-1837 | ?-1834-1837 | dziad szpitalny i kościelny |
| Szymon Grabowski | 1804-1840 | ?-1840 | |
| Piotr Rozmysł | 1775-1840 | ?-1840 | |
| Barbara Weliczka zd. Krystyniak | 1766-1842 | ?-1842 | |
| Franciszka Szostakiewicz | 1773-1842 | ?-1842 | |
| Stanisław Wiśniewski | 1783-1843 | ?-1843 | |
| Maksym Szafran | 1780-1855 | ?-1847-? | także dziad kościelny (1841-1855) |
| Katarzyna Tomecka zd. Tesner | 1784-1849 | ?-1849 | uboga szpitalna |
| Ludwik Gąsowski | 1782-1850 | ?-1850 | były garncarz |
| Tomasz Chwedyniak | 1813-1851 | ?-1851 | |
| Małgorzata Waleszyńska zd. Wróbel | 1794-1852 | ?-1852 | |
| Tekla Banszewska zd. Drabik | 1783-1853 | ?-1853 | baba szpitalna |
| Piotr Bronikowski | 1786-1854 | ?-1854 | były organista |
| Wiktoria Niedzielska | 1836-1855 | ?-1855 | |
| Bartłomiej Pikul | 1844-1897 | ?-1868-1876-? | później robotnik |
| Franciszek Opolski | 1809-1877 | ?-1877 | |
| Konstanty Borysik | 1797-1878 | ?-1878 | |
| Jadwiga Teresa Opolska zd. Smyk | 1811-1878 | ?-1878 | |
| Marta Borysik zd. Charłampowicz | 1805-1885 | ?-1885 | |
| Andrzej Ligęza vel Ozimek | 1836-1889 | ?-1889 | były karczmarz |
| Franciszek Demucha | 1835-1904 | ?-1904 | |
| Wojciech Makowiak | 1831-1911 | ?-1911 | |
| Sylwester Klimiuk | 1879-? | ?-1911-? | z parafii Sawin |
| Marianna Klimiuk zd. Kloc | 1882-? | ?-1911-? | z parafii Sawin |
| Joachim Kwiatkowski | 1861-? | ?-1911-? | |
| Anna Piąbla 1 v. Bielińska 2 v. Ligęza vel Ozimek | 1844-1927 | ?-1927 | z Klementowic |
| Franciszka Telepska | 1853-1929 | ?-1929 | z Krzczonowa |
| Józefa Kufelska zd. Kotlińska | 1856-1930 | ?-1930 | z Parczewa |
| Mikołaj Smoła | 1863-1934 | ?-1934 | ze wsi Łukowa, pow. biłgorajski |
| Antoni Miksuła | 1866-1941 | ?-1941 | z folwarku Serniki |
| Szymon Siwek | 1873-1942 | ?-1942 | z Bełcząca, par. Czemierniki |
| Bronisława Sokół zd. Dąbrowska | 1861-1943 | ?-1943 | z Brzostowa |
| Marianna Grabowska zd. Grandl | 1880-1945 | ?-1945 | z Dębicy, gm. Ostrówek |
| Piotr Grabowski | 1873-1945 | ?-1945 | z Krasnego |
ROZKOPACZEW
| Życie | "Praca" | Uwagi | |
|---|---|---|---|
| Marianna Chłopaś zd. Smyk | 1785-1840 | ?-1840 | |
| Maciej Kłoda | 1780-1842 | ?-1842 | |
| Adam Szostakiewicz | 1782-1851 | ?-1851 | były tkacz |
| Jan Biały | 1787-1852 | ?-1852 |
RUDKA KIJAŃSKA
| Życie | "Praca" | |
|---|---|---|
| Józef Żołądź | 1806-1850 | ?-1850 |
RUDKA STAROŚCIAŃSKA
| Życie | "Praca" | |
|---|---|---|
| Rozalia Raczyńska zd. Czyż | 1804-1854 | ?-1854 |
UŚCIMÓW
| Życie | "Praca" | Uwagi | |
|---|---|---|---|
| Klara Wójtowicz zd. Gromaszek | 1790-1855 | ?-1855 | |
| Marcin Sałata | 1841-1903 | ?-1903 | były parobek |
| Marianna Bednarczyk zd. Wniarczyk | 1849-1922 | ?-1922 |
WÓLKA KIJAŃSKA
| Życie | "Praca" | Uwagi | |
|---|---|---|---|
| Kajetan Szczebietowski | 1812-1876 | ?-1876 | były kowal |
WÓLKA ZAWIEPRZYCKA
| Życie | "Praca" | |
|---|---|---|
| Jakub Zwoliński | 1823-? | ?-1850-? |
ZABIELE
| Życie | "Praca" | Uwagi | |
|---|---|---|---|
| Stanisław Majewski | 1775-1852 | ?-1852 | były karczmarz |