W dawnej parafii Ostrów Lubelski sitarz należał do grupy rzemiosł najmniej „widocznych” w przestrzeni, lecz bardzo wyraźnych w praktyce codziennej. Nie posiadał zwykle stałego warsztatu otwartego na ulicę ani szyldu nad drzwiami. Pracował w izbie lub sieni, a istotna część jego działalności zaczynała się dopiero na drodze, podczas wędrówek od wsi do wsi i od jarmarku do jarmarku. Dopisek „sitarz” w metryce parafialnej oznacza więc zawód mobilny, oparty na połączeniu pracy domowej z handlem obnośnym.

Znaczenie sitarstwa wynikało z funkcji samego narzędzia. Sito i przetak były niezbędne w procesie przygotowania mąki i ziarna: do przesiewania mąki na chleb, oddzielania otrąb, oczyszczania ziarna przed zasiewem oraz sortowania mlewa w młynie. Choć były to przedmioty proste w formie, wymagały precyzji wykonania: równomiernego naciągu, trwałej obręczy oraz odpowiedniej wielkości „oczka”, zależnej od przeznaczenia. W tym sensie sitarstwo stanowiło element szerszej technologii wiejskiego świata, umożliwiającej przejście od plonu do gotowego produktu spożywczego.

Charakterystyczną cechą zawodu była jego wędrowność. Metryki parafialne pokazują sitarzy pojawiających się w jednej miejscowości, a następnie znikających z zapisów, by po latach ujawnić się w innej wsi lub parafii, nierzadko w obrębie tej samej rodziny. Taki schemat potwierdza, że sitarstwo należało do profesji opartych na sezonowości i ruchu: wyroby powstawały zimą, natomiast sprzedaż odbywała się głównie w okresie jarmarków i wzmożonego obrotu towarowego.

W okresie międzywojennym to drobne rzemiosło zostało dostrzeżone również przez publicystykę gospodarczą. Prasa lubelska pisała o potrzebie organizowania zbytu i podnoszenia jakości przemysłu ludowego, wymieniając wprost tradycyjne ośrodki poszczególnych specjalności, w tym sitarstwo w Biłgoraju jako przykład rzemiosła o ugruntowanej renomie[1].

Ten sam artykuł informował o stałej wystawie zdobnictwa i przemysłu ludowego urządzonej w Muzeum Lubelskim, gdzie wśród wyrobów z różnych regionów zaprezentowano także „sita z Biłgoraja”, traktując je jako rozpoznawalny i charakterystyczny produkt regionalny[2].
Wzmianka ta potwierdza, że sitarstwo było postrzegane nie tylko jako zajęcie użytkowe, lecz także jako element dziedzictwa rzemieślniczego, możliwy do prezentacji w kontekście kultury materialnej.

Na tym tle spis sitarzy z parafii Ostrów Lubelski nabiera dodatkowego znaczenia. Zestawienie osób według miejscowości, m.in. Bójek, Jedlanki i Ostrowa Lubelskiego, wraz z ramami życia i latami aktywności zawodowej, pozwala śledzić drogi rodzin i powiązania pomiędzy lokalnym środowiskiem a większym ośrodkiem sitarskim, jakim był Biłgoraj. Widoczne w spisie powiązania rodzinne i powinowactwa potwierdzają istnienie sieci migracyjnej charakterystycznej dla tego zawodu.

Rozpiętość chronologiczna zestawienia, obejmująca zarówno bardzo wczesne zapisy, jak i późniejsze, niemal współczesne wystąpienia, świadczy o długim trwaniu sitarstwa jako formy zarobkowania. Tam, gdzie w tabeli pojawiają się znaki zapytania, widoczna jest nie luka badawcza, lecz naturalna granica materiału źródłowego, charakterystyczna dla zawodów wędrownych i słabiej uchwytnych w dokumentach urzędowych.

W efekcie wykaz sitarzy warto czytać nie tylko jako listę nazwisk, lecz jako mapę dróg i kontaktów gospodarczych. Sitarz nie pozostawiał po sobie trwałych budowli ani narzędzi, które łatwo byłoby zidentyfikować po latach. Pozostawiał natomiast porządek pracy: możliwość oddzielenia mąki od otrąb, ziarna od plew, plonu od odpadu. Metrykalny dopisek „sitarz” przypomina więc o rzemiośle skromnym w formie, lecz fundamentalnym dla funkcjonowania dawnej gospodarki parafii Ostrów Lubelski.

---

[1] „Ziemia Lubelska” 1929, R. 25, nr 87 (30 III), s. 4.

[2] Ibidem, s. 4.

BÓJKI

	Życie	Praca
Jan Dulanowski	1864-1922	?-1906-1922
Piotr Dulanowski	1892-1920	?-1912-1920
Andrzej Dulanowski	1893-?	?-1920-1923-?
Antoni Wasilewski	1888-?	?-1920-?
Wiktor Dulanowski	1898-?	?-1922-?

JEDLANKA

	Życie	Praca
Józef Stopczyński	1856-1936	?-1888-?

OSTRÓW LUBELSKI

	Życie	Praca
Antoni Mrówiński	1762-?	?-1812-?
Antoni Szyszka	1834-1917	?-1881-1888-?
Grzegorz Kniaź	1806-1888	?-1888
Franciszek Mazan	1836-?	?-1888-?
Józef Stopczyński	1856-1936	?-1893-1929-?
Józef Szyszka	1874-1905	?-1904-?