W metrykach parafialnych, gdzie zwykle dominują daty urodzin, ślubów i zgonów, słowo „uczeń” działa jak wyraźne pęknięcie rutyny. Wprowadza do genealogii ruch, aspirację i drogę. „Uczeń” z parafii Ostrów Lubelski nie oznacza bowiem wyłącznie dziecka uczęszczającego do szkoły elementarnej, lecz osobę, która próbowała wyjść poza lokalny krąg pracy rąk i wejść w świat pisma, rachunku oraz urzędowego porządku. Bywała to droga krótka i niepewna, ale w najlepszych przypadkach prowadziła do zawodów postrzeganych w małej społeczności jako realny awans.
Aby zrozumieć wagę tej kategorii, warto cofnąć się do końca XVIII wieku. W Księdze Sądowej Miasta Ostrowa w Ziemi Lubelskiej wielokrotnie pojawia się formuła, w której strony oświadczają, że „pisać nie umieją” i zamiast podpisu stawiają znak krzyża. Dotyczy to zarówno ugód, jak i manifestacji czy kwitacji, co dobrze pokazuje skalę analfabetyzmu nawet w sprawach prawnych i majątkowych. Na tym tle pojawienie się w metryce słowa „uczeń” oznaczało rzeczywistą zmianę kompetencyjną i życiową.
W XIX wieku Lublin staje się dla okolicy ważnym ośrodkiem edukacyjnym. Spis uczniów Gimnazjum Wojewódzkiego Lubelskiego pochodzących z obszaru parafii Ostrów Lubelski pokazuje, że do szkoły tej trafiali zarówno synowie mieszczan, jak i dzieci z rodzin wiejskich. Wykaz obejmuje lata nauki w poszczególnych klasach, pozwalając śledzić postępy, powtarzanie roczników i momenty przerwania edukacji. Była to już szkoła państwowa, z hierarchią klas i formalnymi wymaganiami, a nie jedynie elementarna nauka przy kościele.
Znaczenie tej drogi najlepiej widać w indywidualnych biografiach. Ignacy Banachewicz (1798-1847) urodził się w osadzie młyńskiej Prokop, w rodzinie młynarskiej. Po śmierci ojca uczył się w szkółce parafialnej, a jego zdolności dostrzegł proboszcz ks. Jan Ziemiański, który objął go opieką. W dokumentach szkolnych Banachewicz figuruje jako „sierota” pozostający pod protekcją parafii. W latach 1812-1820 uczęszczał do Gimnazjum Wojewódzkiego Lubelskiego, dwukrotnie powtarzając klasę, po czym podjął studia lekarskie na Uniwersytecie Warszawskim. Dzięki świadectwu ubóstwa i dalszej praktyce zawodowej został lekarzem w Kaliszu. Jego los pokazuje, jak sieć parafialnego wsparcia mogła umożliwić przejście od środowiska młynarskiego do zawodu inteligenckiego.
Inny typ drogi reprezentuje Karol Jan Borysik (1811-1892), urodzony w Ostrowie w rodzinie kowalskiej. Po początkowej nauce przy kościele kształcił się w szkole w Łukowie, a od 1830 r. w Gimnazjum Wojewódzkim Lubelskim, gdzie systematycznie zaliczał kolejne klasy do V włącznie. Nie poszedł drogą uniwersytecką, lecz został nauczycielem szkoły elementarnej, pracując m.in. w Józefowie nad Wisłą i Końskowoli. Jego biografia pokazuje awans „poziomy”: z rzemieślniczego domu do stabilnej, społecznie potrzebnej profesji nauczycielskiej.
Te jednostkowe losy osadzone są w szerszym tle regionalnym, dobrze widocznym w prasie. W 1914 r. „Ziemia Lubelska” informowała o ofiarowaniu środków na opłaty wpisowe dla niezamożnych uczniów, wprost wskazując na synów włościan jako beneficjentów pomocy. Był to przykład zamiany pieniądza w realną możliwość edukacyjną[1].
Rok później ta sama gazeta donosiła o organizowaniu szkół dla dzieci oraz szkół wieczorowych dla analfabetów w Ostrowie i okolicznych miejscowościach, takich jak Brzeźnica czy Kaznów. Pokazuje to próbę systemowego nadrobienia zaległości edukacyjnych całych pokoleń[2].
W 1906 r. „Gazeta Świąteczna” odnotowała lokalne inicjatywy organizowania się wokół spraw szkolnych, podejmowane po nabożeństwach i w ramach wiejskich zebrań. Ten krótki zapis pokazuje, że edukacja zaczęła być traktowana jako sprawa wspólnotowa, a nie wyłącznie prywatna[3].
Szczególną klamrę dla tej opowieści stanowi materiał z 1936 r., kiedy „Gazeta Świąteczna” opublikowała list napisany przez dziesięcioletniego chłopca z „Ostrowa w gubernji siedleckiej”. Dziecko nie stawia już znaku krzyża, lecz formułuje samodzielny tekst przeznaczony do druku[4].
W 1938 r. prasa lokalna wracała do problemu dostępności dalszej edukacji, wskazując na brak szkoły średniej i bursy dla dzieci wiejskich oraz na bariery finansowe i komunikacyjne, które skutecznie ograniczały możliwości nauki[5].
Dlatego spis uczniów z obszaru parafii Ostrów Lubelski nie jest jedynie zestawieniem nazwisk i klas. To mapa ambicji, kosztów i wsparcia, pokazująca, kto mógł pozwolić sobie na drogę edukacyjną, kto ją przerwał, a komu udało się ją przekuć w trwały zawód. Jedno słowo w metryce — „uczeń” — otwiera tu całą przestrzeń społecznej zmiany, rozciągniętą między znakiem krzyża w księdze sądowej a własnoręcznie napisanym listem do gazety.
[1] „Ziemia Lubelska” 1914, R. 9, nr 18 (18 I), s. 6.
[2] „Ziemia Lubelska : popołudniowa” 1915, R. 10, nr 397 (16 XI), s. 2.
[3] „Gazeta Świąteczna” 1906, R. 26, nr 46 (18 XI), s. 1-3.
[4] „Gazeta Świąteczna” 1936, R. 56, nr 19 (8 V), s. 9.
[5] „Lubartowiak : dwutygodnik społeczno-gospodarczy…” 1938, R. 7, nr 22 (15 XI), s. 5.
Gimnazjum Wojewódzkie Lubelskie
Historia
W 1810 roku gimnazjum lubelskie przekształcono w Szkołę Departamentową, a w 1817 – wojewódzką. Od 1810 roku rektorem męskiego gimnazjum był Andrzej Smolikowski. Dziewiętnastowieczna szkoła lubelska z czasem zmieniła swój charakter. Obok wychowanków z rodzin ziemiańskich i szlacheckich kształciły się tu dzieci ze środowisk mieszczańskich, urzędniczych, rzemieślniczych i nauczycielskich. Program nauczania także uległ zasadniczym zmianom. Przywrócono język polski, który stał się też językiem wykładowym, historię i geografię, wprowadzono język francuski, ćwiczenia gimnastyczne i rycerskie. Szkoła była bardzo dobrze wyposażona, prowadziła bibliotekę, gabinet fizyczno-chemiczny i przyrodniczy. Lekcje prowadzono nowatorską metodą Bella-Lancastera, rozpropagowaną na Lubelszczyźnie przez wybitnego lubelskiego nauczyciela Jana Kantego Krzyżanowskiego. Edukacja w lubelskim gimnazjum wyglądała nieco inaczej niż dziś. Zdolniejsi uczniowie przekazywali przyswojoną wiedzę słabszym uczniom. Rola nauczycieli sprowadzała się więc do koordynacji i szkolenia tzw. monitorów, czyli grup edukujących. System ten nazywano także metodą wzajemnego nauczania. […] Po powstaniu listopadowym Szkoła wydziałowa została zamknięta, w jej miejsce utworzono ośmioklasowe gimnazjum, w którym nauczano już nie tylko po polsku, ale także po rosyjsku. Wprowadzenie do programu nauczania historii Rosji, kary cielesne, wzmożenie cenzury, ścisłe trzymanie się treści podręcznikowych, wpajanie służalczych zachowań i lojalności wobec caratu – to tylko niektóre z elementów służących rusyfikacji. Organizowano młodzieży czas wolny od zajęć, aby ograniczyć możliwość zawiązywania tajnych stowarzyszeń. Pod pretekstem edukowania niższych warstw społecznych otworzono w mieście szkołę realną, która miała przygotowywać młodzież do wykonywania zawodów typowo miejskich w dziedzinie handlu, rzemiosła i przemysłu. Było to o tyle korzystne, że gimnazja wprowadziły wysokie opłaty za naukę, a szkoła realna była bezpłatna. Rzeczywistą przyczyną otwarcia nowej szkoły nie była jednak troska o wykształcenie biedoty, ale blokowanie dostępu do gimnazjów, uniwersytetów, a co za tym idzie – urzędów. Ukończenie szkoły realnej nie uprawniało bowiem do kontynuowania nauki w gimnazjach.
Fragment pracy pt.: „Edukacja w Lublinie na przestrzeni wieków” Teatru NN w Lublinie: https://teatrnn.pl/instrukcja/edukacja-w-lublinie-na-przestrzeni-wiekow/
| Imię i Nazwisko | Życie | Klasa I | Klasa II | Klasa III | Klasa IV | Klasa V | Klasa VI | Klasa VII | Klasa VIII |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ignacy Banachewicz | ur. 1798, Prokop zm. 1847, Kalisz | 1812/1813 | 1813/1814 | 1814/1815 | 1815/1816 | 1816/1817 1817/1818 | 1818/1819 1819/1820 | ||
| Onufry Alojzy Wścieklica | ur. 1803, Czemierniki zam. Jedlanka zm. ? | 1812/1813 1813/1814 | 1814/1815 | 1815/1816 1816/1817 | 1817/1818 | 1818/1819 | 1819/1820 | ||
| Feliks Wścieklica | ur. ? zam. Jedlanka zm. ? | 1812/1813 | 1813/1814 | 1814/1815 | 1815/1816 | 1816/1817 1817/1818 | |||
| Damian Gruszczyk | ur. ? Ostrów zm. ? | 1813/1814 | 1814/1815 | 1815/1816 | 1816/1817 | 1817/1818 (do II pół.) | |||
| Gabriel Kalisz | ur. 1799, Ostrów zm. ? | 1813/1814 | 1814/1815 | 1815/1816 | 1816/1817 | 1817/1818 1818/1819 | 1819/1820 1820/1821 | ||
| Franciszek Dmowski | ur. ? zam. Kolechowice zm. ? | 1814/1815 | 1815/1816 1816/1817 | 1817/1818 | 1818/1819 | ||||
| Michał Dmowski | ur. ? zam. Kolechowice zm. ? | 1814/1815 | 1815/1816 | 1816/1817 | |||||
| Stanisław Kasperski | ur. ? zam. Ostrów zm. ? | 1816/1817 1817/1818 | 1819/1820 1820/1821 | 1820/1821 | 1826/1827 | ||||
| Marek Anastazy Wścieklica | ur. 1810, Jedlanka zm. ? | 1819/1820 | 1820/1821 1821/1822 | 1822/1823 | 1823/1824 1824/1825 | 1825/1826 1826/1827 1827/1828 | 1828/1829 | ||
| Seweryn Karwowski | 1825/1826 1826/1827 | 1827/1828 | 1828/1829 1829/1830 | 1834/1835 1835/1836 | |||||
| Adolf Piotrowski h. Abdank | ur. 1818, Brzeźnica Bychawska zm. ? | 1829/1830 1830/1831 | 1831/1832 1832/1833 | 1833/1834 | 1834/1835 1835/1836 | 1836/1837 | 1837/1838 | ||
| Walery Ambroży Dańkowski h. Półkozic | ur. 1820, Babianka zm. ? | 1829/1830 | 1830/1831 | 1833/1834 | 1834/1835 | 1835/1836 | 1836-1837 | ||
| Karol Jan Borysik | ur. 1811, Ostrów zm. 1892, Kazimierz Dolny | 1830/1831 | 1831/1832 | 1833/1834 | 1834/1835 | ||||
| Klemens Feliks Dębowczyk | ur. 1820, Ostrów zm. ? | 1830/1831 (opuścił) 1833/1834 | 1834/1835 | 1835/1836 | |||||
| Tytus Piotrowski h. Abdank | ur. ? zam. Brzeźnica Bychawska zm. ? | 1830/1831 1832/1833 | 1833/1834 | 1834/1835 1835/1836 | 1836/1837 | 1837/1838 | |||
| Celestyn Piasecki h. Janina | ur. 1818, Berejów zm. ? | 1830/1831 1831/1832 | 1833/1834 1834/1835 | 1835/1836 | 1836/1837 | 1837/1838 | |||
| Władysław Mikołaj Piasecki h. Janina | ur. 1819, Berejów zm. 1903, Przejma | 1830/1831 1831/1832 | 1833/1834 | 1835/1836 | 1837/1838 | ||||
| Konstanty Gutowski | ur. ? Zakrze/Łosia zam. Głębokie zm. ? | 1831/1832 | 1832/1833 1833/1834 1834/1835 | 1835/1836 | |||||
| Franciszek Dionizy Dębowczyk | ur. 1823, Ostrów zm. ? | 1833/1834 | 1834/1835 1835/1836 | ||||||
| Walerian Florentyn Piotrowski h. Abdank | ur. 1815, Domaszewnica zam. Brzeźnica Bychawska, Kulik zm. ? | 1834/1835 | 1835/1836 | ||||||
| Jan Bach | ur. ? Jakubowice zam. Ostrów zm. ? | 1834/1835 | 1835/1836 | ||||||
| Marcin Maleszyk | ur. 1823, Ostrów zm. 1855, Ostrów | 1835/1836 |