Są profesje, które najlepiej rozumie się po dźwięku. Miarowy stuk dłuta w piastę, suchy trzask dopasowywanych szprych, skrzyp obręczy, a wreszcie krótki moment ciszy, kiedy koło „siada” równo i zaczyna się obracać tak, jak powinno. Kołodziej, zwany dawniej także stelmachem, był rzemieślnikiem od wozu i koła. Wykonywał drewniane elementy pojazdów, a gdy praca wymagała żelaza, współdziałał z kowalem, który okuwał obręcze i zamykał konstrukcję w trwałość.
W życiu dawnej parafii fach ten znaczył więcej, niż sugeruje pojedynczy dopisek w akcie metrykalnym. Koło nie było tylko częścią wozu. Było warunkiem ruchu. Od niego zależała możliwość dowozu ziarna do młyna, desek z tartaku, towaru na targ, wykonania powinności wobec dworu czy wyjazdu do miasta. W świecie, w którym koń i wóz stanowiły podstawowy środek transportu, kołodziej był specjalistą od funkcjonowania drogi. Naprawiał koła rozeschnięte lub rozbite, wykonywał nowe, dopasowywał elementy wozu do warunków terenu i pory roku. Sama definicja kołodziejstwa w języku polskim akcentuje tę praktyczną istotę zawodu, wskazując na wytwarzanie wozów, kół i ich części.
Poniższy wykaz porządkuje kołodziejów według miejscowości należących do parafii Ostrów Lubelski i przedstawia ich w dwóch perspektywach. Rubryka „Życie” obejmuje ramy biograficzne, o ile pozwalają na to źródła. Rubryka „Praca” wskazuje lata, w których dana osoba występuje w dokumentach jako kołodziej. Nie jest to zawsze pełny staż zawodowy, lecz odcinek czasu, w którym papier potwierdza wykonywany fach, najczęściej przy okazji chrztów, ślubów i zgonów.
Rozpiętość chronologiczna jest znaczna. Najstarsze zapisy sięgają XVII wieku, jak w przypadku Jana Kołodzieja z Jedlanki, a ciąg nazwisk prowadzi przez XVIII i XIX stulecie aż po połowę XX wieku, kiedy kołodzieje pojawiają się jeszcze w metrykach ostrowskich. Równie szeroka jest przestrzeń występowania zawodu. Berejów, obie Brzeźnice, Brzostówka, Głębokie, Jamy, Jedlanka, Kaznów, Kolechowice, Krasne, Ostrów Lubelski, Rozkopaczew, Uścimów i Tyśmienica tworzą mapę, na której kołodziejstwo jawi się jako stały element gospodarki całego mikroregionu.
Kontekst osadniczy i komunikacyjny regionu wyjaśniają Dzieje Ostrowa Lubelskiego. Ostrów wyrastał na wyniesionej ponad mokradła „wyspie”, przy drodze prowadzącej ku wschodowi, w stronę pogranicza polsko-litewskiego. Już w średniowieczu funkcjonowały tu szlaki komunikacyjne, które warunkowały rozwój osadnictwa i handlu. W takim układzie kołodziejstwo nie było dodatkiem, lecz koniecznością wynikającą z samego położenia miejscowości i jej zaplecza[1].
Opis technologii koła pozwala lepiej zrozumieć, dlaczego fach ten wymagał wysokich umiejętności. Koło składało się z piasty, szprych i segmentów obręczy, a jego trwałość wzmacniano żelazną obręczą nakładaną na gorąco przez kowala. Przy stygnięciu metal kurczył się i ściskał całą konstrukcję, nadając jej wytrzymałość. To tłumaczy, dlaczego w źródłach tak często obok kołodzieja pojawia się kowal. Była to współpraca konieczna i trwała, wynikająca z technologii, a nie z przypadku.
Kołodziejstwo należy do rzemiosł o bardzo długiej genealogii. Historia koła i wozu jest niemal tak stara jak zorganizowany transport, a na ziemiach polskich fach ten trwał od wczesnego średniowiecza aż po XX wiek. W epoce nowożytnej, wraz z rozwojem handlu i komunikacji, przeżywał okresy intensywnego zapotrzebowania. Z czasem, w miarę upowszechniania się przemysłowych części i transportu mechanicznego, zaczął zanikać jako codzienna konieczność.
Prasa urzędowa i regionalna z XIX i początku XX wieku pośrednio potwierdza ten proces. Ogłoszenia, obwieszczenia i informacje administracyjne odnoszące się do dróg, transportu, targów i ruchu towarów pokazują świat, w którym sprawny wóz był warunkiem funkcjonowania lokalnej gospodarki. Choć kołodziej rzadko pojawia się w nich z nazwiska, jego praca jest stale obecna w tle tych przekazów.
Ten spis nie jest więc tylko listą rzemieślników. Jest zapisem infrastruktury ruchu w świecie, który opierał się na kole, koniu i drodze. Gdy w metryce pojawia się słowo „kołodziej”, otwiera się obraz codziennej pracy, bez której nie działał ani handel, ani rolnictwo, ani komunikacja. Jest to jedno z tych cichych zawodowych ogniw, które rzadko trafiają na pierwsze strony historii, a bez których lokalna rzeczywistość nie mogłaby istnieć.
[1] Dzieje Ostrowa Lubelskiego, red. Ryszard Szczygieł, Lublin 1998.
BEREJÓW
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Ignacy Pawłowski | 1852-1916 | ?-1880-1882-? |
BRZEŹNICA BYCHAWSKA
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Stanisław Tomasz Rajkiewicz | 1860-1936 | ?-1885-? |
| Stanisław Józef Teodor Pomianowski | 1859-? | ?-1892-1896-? |
BRZEŹNICA KSIĄŻĘCA
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Stefan Waleszyński | 1827-? | ?-1865-? |
| Bartłomiej Budzyński | 1841-? | ?-1868-? |
BRZOSTÓWKA
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Maciej Polikiewicz vel Witkowski | 1834-1887 | ?-1874-? |
| Edward Adamowski | 1877-? | ?-1905-? |
GŁĘBOKIE
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Kajetan Mazurkiewicz | 1836-? | ?-1868-? |
JAMY
| ŻYCIE | PRACA | |
|---|---|---|
| Piotr Wolski | 1897-? | ?-1922-? |
JEDLANKA
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Jan Kołodziej | ok. 1663-? | ?-1683-? |
| Walenty Grabowski | 1845-? | ?-1888-? |
| Józef Majewski | 1871-1934 | ?-1903-? |
| Piotr Paluch | 1877-? | ?-1925-? |
| Stefan Balwisz | ?-1944-? |
KAZNÓW
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Stanisław Józef Teodor Pomianowski | 1859-? | ?-1888-1889-? |
| Adam Śniadecki | 1870-? | ?-1898-? |
| Tomasz Włoch | 1881-1942 | ?-1942 |
KOLECHOWICE
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Franciszek Boguciński | 1842-? | ?-1876-1878-? |
| Ignacy Pawłowski | 1852-1916 | ?-1878-? |
| Stanisław Tomasz Rajkiewicz | 1860-1936 | ?-1882-1886-? |
| Jan Kwiatkowski | 1871-? | ?-1907-? |
KRASNE
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Władysław Mikołajewski | 1864-? | ?-1904-1905-? |
OSTRÓW LUBELSKI
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Jan Wiśniewski | 1776-1851 | ?-1831-1851 |
| Leon Śliwiński | 1787-1847 | ?-1839-? |
Leonard Kramek | 1842-1889 | ?-1869-1889 |
| Józef Kondratowicz | 1851-? | ?-1875-? |
| Jakub Mendel | 1832-1897 | ?-1883-? |
| Ignacy Pawłowski | 1852-1916 | ?-1888-1892-? |
Jan Maleszyk  | 1865-1945 | |
| Aleksander Meluch | 1876-1906 | ?-1905-1906 |
| Teofil Drabik | 1865-1916 | ?-1910-1912-? |
| Edward Adamowski | 1877-? | ?-1912-? |
| Wacław Wojewódzki | 1898-? | ?-1927-1942-? |
| Bolesław Borowski | 1900-? | ?-1930-? |
| Jan Tadeusz Wojewódzki | 1912-? | ?-1939-1945-? |
Władysław Maleszyk  | 1915-1995 | |
| Wacław Andrzejewski | 1897-? | ?-1942-? |
| Eugeniusz Wojewódzki | 1929-? | ?-1955-? |
| Kazimierz Szczygielski | 1933-? | ?-1953-? |
ROZKOPACZEW
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Maciej Polikiewicz vel Witkowski | 1834-1887 | ?-1865-1866-? |
| Władysław Antoni Wasilewski | 1863-1923 | ?-1894-1913-? |
UŚCIMÓW
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Franciszek Bronisz | 1830-? | ?-1864-1886-? |
TYŚMIENICA
| Życie | Praca | |
|---|---|---|
| Franciszek Bronisz | 1830-? | ?-1889-? |
| Edward Adamowski | 1877-? | ?-1901-? |