Ten spis „innych duchownych” nie opisuje stałej obsady parafii w rodzaju: proboszcz – wikariusz – organista. Chodzi raczej o ludzi, których obecność da się uchwycić w źródłach, ale którzy nie musieli być na „etatowym” miejscu ani nawet formalnie na stałe przypisani do parafii. W samym Ostrowie — jak przypominają Dzieje Ostrowa Lubelskiego — obok proboszcza i wikarego (a w drugiej połowie XVIII w. nawet dwóch wikarych) działał jeszcze kapelan przy kościele szpitalnym, nazywany prepozytem. Była to więc struktura, w której obieg osób „dodatkowych” był czymś normalnym.

Przyczyna bywała prosta: nierówność dochodów i nierezydowanie proboszczów. Dzieje… mówią wprost, że istniała wyraźna różnica w uposażeniu i standardzie życia proboszcza oraz pozostałych księży i że nie zawsze proboszczowie rezydowali w parafii (łączenie prebend). To automatycznie wzmacniało rolę zastępców: wikariuszy, komendarzy i duchownych „na chwilę”.

W Ostrowie Lubelskim ten mechanizm widać szczególnie wyraźnie od końca XVII wieku. Nowak opisuje, że gdy parafia zaczęła wydobywać się z dołka demograficznego, rosły potrzeby duszpasterskie, a równocześnie utrzymanie wikariuszy było kruche, bo wikariusz zwykle nie miał własnego, oddzielnego uposażenia i żył z tego, co zapewnił proboszcz. Efekt był przewidywalny: częste zmiany i konieczność sięgania po pomoc z zewnątrz.

Stąd częsta obecność zakonników z klasztorów lubelskich — dominikanów, karmelitów, augustianów, czasem franciszkanów czy bernardynów. Zdarzało się, że byli aprobowani jako wikariusze, ale częściej przyjeżdżali „do roboty”: spowiedź, kazania, zastępstwo przy chrztach i pogrzebach, pomoc w większe święta. Nowak podkreśla, że ta doraźność była w Ostrowie czymś normalnym, a nie wyjątkiem.

Nowe źródło dopowiada jeszcze jedną rzecz: takie „podwójne” obsadzanie funkcji bywało w Ostrowie praktyką nie z kaprysu, tylko z konieczności. W Dziejach Ostrowa Lubelskiego jest wprost zapis, że ks. Antoni Dąbrowski, prepozyt kościoła szpitalnego (po rozebraniu kościółka w 1790 r.), był jednocześnie komendarzem kościoła parafialnego z ramienia nierezydującego proboszcza ks. Ignacego Nagórczewskiego (od 1783 r.). To jest modelowy przykład duchownego „z innej rubryki”, który wchodził w zwykłe duszpasterstwo, bo parafia musiała jakoś działać.

Do tego dochodzi jeszcze element łatwy do przeoczenia: rynek pracy duchowieństwa. Nowak pisze o kategorii księży „bez stanowisk” — ludzi bez beneficjum i stałej posady, krążących w poszukiwaniu utrzymania i przyjmowanych dlatego, że parafia potrzebowała rąk do pracy. Tacy duchowni nie zawsze dbali o formalności (np. aprobatę oficjała), a przed wizytacją potrafili zniknąć. To nie anegdota, tylko mechanizm widoczny w wizytacjach.

Spis, który masz poniżej, jest więc przede wszystkim rejestrem obecności, a nie wykazem urzędów. Daty przy nazwiskach mówią najczęściej: „wtedy ta osoba pojawia się w metrykach albo w zapisie kancelaryjnym”, niekoniecznie: „od–do pracował tu jak normalny wikariusz”. Widać to choćby po tym, że obok zakonników z krótkimi odcinkami czasu pojawiają się osoby podpisujące się jako kaznodzieja lub misjonarz, a także rezydenci.

Warto przy tym rozróżnić role, które w praktyce się mieszały. Po pierwsze zakonnik „przybywający z pomocą”. Po drugie kapelan/przypisany do innej instytucji (jak prepozyt szpitalny), który wchodził w zwykłe obowiązki parafialne — przykład Dąbrowskiego pokazuje to bez potrzeby dopowiedzeń.

Po trzecie wreszcie grupa najbardziej „śliska” źródłowo: gracjaliści, czyli księża bez beneficjum, utrzymujący się z doraźnych posług; Nowak wskazuje konkretne nazwiska i drogę od podpisu „contionator/misionarius” do późniejszej rezydentury.

Tło finansowe ma tu znaczenie nie mniejsze niż pobożność. Nowak pokazuje, że gdy pod koniec XVIII wieku nie wypłacano procentów od części kapitałów, proboszcz musiał łatać budżet, a zatrudnianie pełnych wikariuszy robiło się trudniejsze — wtedy znów częściej pojawiali się zakonnicy jako rozwiązanie zastępcze.

Na koniec uwaga porządkująca: na tej stronie, obok duchownych łacińskich, pojawia się również pop unicki/prawosławny. To nie przypadek i nie „błąd w tabeli”. W Dziejach Ostrowa Lubelskiego widać, że duchowni obrządku wschodniego potrafili występować w sprawach miejskich i urzędowych — np. pop cerkwi ruskiej Aleksander Waszyński został wciągnięty w konflikt mieszczan ze starostą i oskarżano go o „podburzanie pospólstwa”. Innymi słowy: w papierach miejskich i parafialnych te światy realnie się stykały.

Czytając wykaz, najlepiej trzymać się prostej zasady: to jest lista świadectw, nie zawsze lista etatów. Jeśli ktoś figuruje tu tylko przez miesiąc czy dwa, zwykle oznacza to krótką obecność uchwyconą w metrykach. Jeśli pojawia się dłużej albo wraca, można podejrzewać bardziej stały związek z parafią (rezydentura, dłuższa pomoc, czasem przejście między funkcjami). I dopiero na tym tle nazwiska zaczynają mówić coś więcej niż tylko: „był – podpisał się – zniknął”.

ks. Piotr Nowak, Dzieje parafii Ostrów Lubelski do roku 1918, Lublin 1994.

IMIĘ I NAZWISKO	ZAKON	SYMBOL ZAKONU	CZAS ŻYCIA	URZĘDY	CZAS POSŁUGI
Gabriel Szaszewski	Zakon ojców dominikanów Zakon Kaznodziejski „Ordo Fratrum Praedicatorum”				1665
Wilhelm Mstowski	Zakon Świętego Augustyna „Ordo Sancti Augustini”				1665 – 1665
Ludwik Bykowski	Zakon ojców franciszkanów konwentualnych Zakon Braci Mniejszych Konwentualnych „Ordo Fratrum Minorum Conventualium”				1665
Wincenty Zgurski	Zakon ojców dominikanów konwentu janowskiego Zakon Kaznodziejski „Ordo Fratrum Praedicatorum”				1665 – 1669
Ludwik Grabarius	Towarzystwo Jezusowe „Societas Jesu”				1665
Symeon Pempelowicz	Zakon ojców bernardynów Zakon Braci Mniejszych Obserwantów Ordo Fratrum Minorum de Observantia vulgo Bernardinorum				1665 – 1668
Józef Wierzbicki	Zakon ojców bernardynów Zakon Braci Mniejszych Obserwantów „Ordo Fratrum Minorum de Observantia vulgo Bernardinorum”				1665 – 1666
Franciszek Zgłobnicki	Zakon ojców bernardynów Zakon Braci Mniejszych Obserwantów „Ordo Fratrum Minorum de Observantia vulgo Bernardinorum”				1666
Andrzej Sedkowski	Zakon ojców dominikanów Zakon Kaznodziejski „Ordo Fratrum Praedicatorum”			kapelan – Ostrów Lubelski (1666-1667; 1675)	1666 – 1667; 1675
Bernard Warszawski	Zakon ojców bernardynów Zakon Braci Mniejszych Obserwantów „Ordo Fratrum Minorum de Observantia vulgo Bernardinorum”			kapelan Jana Karola Daniłowicza, starosty parczewskiego	1667 – 1670
Wojciech	Franciszkanie, Zakon Braci Mniejszych				1667
Celestyn Niedzielski	Zakon Kanoników Regularnych od Pokuty „Ordo Canonicorum Regularium Mendicantium S. Mariae de Metro de Poenitentia Sanctorum Martyrum”				1668
Marian Domaniewski	Zakon Braci Mniejszych, konwent lubelski				1668 – 1671
Samuel Czudnicki	Zakon ojców dominikanów, konwent lubelski Zakon Kaznodziejski „Ordo Fratrum Praedicatorum”				1668 – 1669
Jan Kwiatkowski	Zakon Braci Mniejszych				1668
Feliks Sarnecki	Zakon ojców bernardynów Zakon Braci Mniejszych Obserwantów „Ordo Fratrum Minorum de Observantia vulgo Bernardinorum”				1669 – 1669
Gabriel Telecki	Zakon ojców dominikanów Zakon Kaznodziejski „Ordo Fratrum Praedicatorum”				1670 – 1670
Izaak Waszyński				pop unicki ostrowski	1671, 1675
Franciszek Samborski	Zakon ojców bernardynów Zakon Braci Mniejszych Obserwantów „Ordo Fratrum Minorum de Observantia vulgo Bernardinorum”			kapelan Jana Karola Daniłowicza, starosty parczewskiego; kapelan – Uścimów (?-1672) kapelan – Ostrów Lubelski (1672)	1672
Franciszek Ossowski	Zakon ojców bernardynów Zakon Braci Mniejszych Obserwantów „Ordo Fratrum Minorum de Observantia vulgo Bernardinorum”				1674
Piotr Leszczyński	Zakon ojców bernardynów Zakon Braci Mniejszych Obserwantów „Ordo Fratrum Minorum de Observantia vulgo Bernardinorum”				1674
Jan Czechowicz	Zakon ojców bernardynów Zakon Braci Mniejszych Obserwantów „Ordo Fratrum Minorum de Observantia vulgo Bernardinorum”				1674
Jacenty Skolimowski	Zakon ojców bernardynów Zakon Braci Mniejszych Obserwantów „Ordo Fratrum Minorum de Observantia vulgo Bernardinorum”				1674 – 1675
Jan Franciszek Kurdwanowski z Kurdwanowa, h. Półkozic	Towarzystwo Jezusowe „Societas Jesu”		ur. 10 XII 1645, Zawichost zm. 5 I 1730	profesor filozofii w kolegium jezuickim – Lublin (1675-1677) kapelan – Ostrów Lubelski (1676) kapłan diecezjalny (1678-1730) proboszcz – Żółkiew kanonik krakowski (1680) kanonik warmiński (1699) spowiednik i sekretarz królowej Marii Kazimiery d’Arquien proboszcz kapituły warmińskiej (1702-1711; 1715-1730) biskup pomocniczy warmiński (1713-1730) biskup tytularny marokański (1713-1730)	1676
Wawrzyniec Dobrogoszcz				wikariusz kolegiacki – Lublin kapelan – Ostrów Lubelski (1677)	1677
Jan Ochowicz				wikariusz kolegiacki – Krasnystaw kapelan – Ostrów Lubelski (1678)	1678
Józef Kierznowski	Zakon ojców bernardynów Zakon Braci Mniejszych Obserwantów „Ordo Fratrum Minorum de Observantia vulgo Bernardinorum”				1681
Kazimierz Parul				wikariusz – Ostrów Lubelski (1680-1681) kapelan – Ostrów Lubelski (1682)	1682
Michał Wiercieński	rezydent kaznodzieja				1798 – 1803