Facecja: Wzięliście się, trzymajcie się
Ksiądz jeden swego organistę często bardzo proszał na obiad, a już był z gospodynią namówiony, co sztuki mięsa nie dorębowała, tylko nadcięła, to ksiądz, jak dali jeść, wziął sobie jednę i druga się za nim wlecze, to on rzekł: Wzięliście się, trzymajcie się!
A gdy tak często oszukiwał organistę – a gdy ksiądz pojachał gdzie na pogrzeb, częstowano; popiwszy się, za łby się. Że go inszy ksiądz zwyciężył, on woła na organistę, by go ratował, a on woła: Wzięliście się, trzymajcie się!
Krzyżanowski, Julian, Kazimiera Żukowska, Helena Kapełuś, Dawna facecja polska : (XVI-XVIII w.). Warszawa 1960.
Historia
Spis organistów warto czytać jako fragment większej układanki: służby kościelnej. W Ostrowie jak w większości parafii przedrozbiorowych nie było sztywnego podziału ról, jaki lubimy sobie wyobrażać z późniejszych czasów. W praktyce „obsługa kościoła” to była grupa ludzi o zadaniach częściowo wymiennych: zakrystian, organista, nauczyciel szkółki, czasem kantor; bywało, że jedna osoba łączyła kilka funkcji.
Dobrze to widać w zapisie, który wykracza poza suchą metrykę. Akt zgonu Macieja Refika z 12 III 1691 r. nazywa go „śpiewakiem kościoła parafialnego w Ostrowie” i podkreśla, że przez ponad trzydzieści lat pilnie wykonywał psalmy w służbie kościelnej. Dalej autor aktu przechodzi do rzeczy, które dla nas są ważniejsze niż barokowa pochwała: Refik nie był tylko „głosem w chórze”. Zostaje pokazany jako człowiek od porządku i rachunku — bardzo dokładny „przy sporządzaniu i obliczaniu rejestrów dziesięcin parafialnych”, znający prawo magdeburskie i pełniący z wyróżnieniem funkcję pisarza miejskiego. Ten dokument mówi wprost, że w Ostrowie służba przy muzyce kościelnej mogła iść w parze z administracją parafialną i miejską.
W twardszych danych Nowaka historia układa się prosto. Na przełomie XVI i XVII wieku parafia miała kantora osobnego człowieka od ćwiczenia chłopców w śpiewie i prowadzenia śpiewu podczas nabożeństw; w 1603 r. był nim Prosper, mieszczanin ostrowski, opłacany przez proboszcza kwotą 8 zł rocznie (z możliwością dorobku z jałmużny). Potem naukę śpiewu przejął nauczyciel, a obowiązki stricte kościelne z czasem skupiły się przy organiście.
Moment przejścia jest znamienny i bardzo „materialny”: organista pojawia się wyraźniej wtedy, gdy jest na czym grać. Około 1675 r. dziedzic Górski sprawił do świątyni pozytyw i od tego czasu rola organisty staje się w parafii czymś stałym, a nie okazjonalnym.
I tu dochodzi drugie źródło, które świetnie „uziemia” cały temat: Liber domesticus: księga domowa proboszczów ostrowskich prowadzona od 1726 r., wprost nastawiona na ludzi „przy kościele” i ich wynagrodzenia („mercedem et salaria”). To nie jest narracja, tylko notatnik rozliczeń, z którego da się wyczytać, jak wyglądała codzienność organisty: kiedy mu płacono, ile, w jakiej formie, kto pośredniczył w wypłatach.
W Liber domesticus trafia się na przykład zapis o Przytomskim, organiście. Proboszcz notuje warunki bez komentarza: organiście „pozwolono” po 15 zł w terminach kwartalnych („co suche dni”) oraz dwa korce zboża, „prócz accydentów”. Dalej pojawia się to, co w takiej księdze jest najważniejsze: potwierdzenie rozrachunku. Zapis stwierdza, że został „we wszystkim” uspokojony, a służba była liczona i zamykana do św. Tomasza 1725 r. — czyli do konkretnego terminu, po którym następowało kolejne rozliczenie albo zmiana umowy.
Jeszcze ciekawsze są same mechanizmy wypłaty. W Liber domesticus pieniądze dla organisty i zakrystiana często idą przez asygnacje do arendarza (czyli w praktyce: proboszcz wystawia polecenie wypłaty, a wypłaca dzierżawca/administrator). Widać też rytm roku kościelnego, bo terminy rozliczeń przywiązywano do świąt: św. Macieja, Trójcy, św. Mateusza, św. Tomasza, św. Michała. To jest ten sam Kościół, który w dokumentach mówi o psalmach i nabożeństwach, ale tu słychać jego drugą stronę: rachunek, terminy, „odebrał”, „wziął asygnację”, „uspokojony”.
W tej samej księdze mamy też zapis już z połowy XVIII wieku: 1762 r. — „Przyjęty na służbę Jędrzej organista zgodzony za złotych 60 na rok”, do tego buty, pieniądze „na drogę”, drobne wyrównania z porachunku, wzmianki o chorobie i o wypłatach u rodziny żony. To są szczegóły małe, ale mówią sporo o statusie organisty: niby „człowiek kościelny”, a żyje jak reszta ludzi pracujących na czyimś utrzymaniu — z zaliczką, z odzieżą jako częścią umowy, z kosztami leczenia, z wyjazdami do rodziny.
I tu dochodzi ważne uzupełnienie z Dziejów Ostrowa Lubelskiego: w XIX wieku organista często był równocześnie nauczycielem. Autor pisze wprost, że „nauczyciela-organistę opłacali rodzice”, a dzieci uczyły się w jego mieszkaniu, co sugeruje, że miasto długo nie miało odpowiednich warunków lokalowych. W szerszym opisie szkolnictwa podkreśla się też typowy model Królestwa Polskiego: szkoły nadzorowali proboszczowie, a nauczaniem „parali się organiści”. Ten wątek domyka obraz, o który chodzi we wstępie: organista w Ostrowie to nie tylko muzyk, ale często również element lokalnej administracji i oświaty.
Dlatego ten wykaz ze strony warto traktować ostrożnie: to nie lista „kolejnych artystów”, tylko rejestr osób, które w źródłach da się uchwycić jako organistów (albo szerzej: ludzi od muzyki kościelnej). Raz wyjdą w metrykach, innym razem w księdze rachunkowej, jeszcze innym w akcie zgonu napisanym językiem epoki. I dopiero złożenie tych kawałków razem daje obraz sensowny: kto to był, jak długo trzymał się przy kościele, i co znaczyło w Ostrowie „być organistą” w praktyce.
ks. Piotr Nowak, Dzieje parafii Ostrów Lubelski do roku 1918, Lublin 1994,.
| Stanisław Brodziszkiewicz | ok. 1649-? | 1667-1670–? |
| Grzegorz Śmiałkowicz | ?–1674–1683 | |
| Jan Budzyński | 1684–? | |
| Bartłomiej Rykalski | ?–1686,1687–? | |
| Wojciech Maduński | ?–1692–1695 | |
| Piotr Lubecki | ok. 1670-? | 1695–1701 1702-1708 |
| Sebastian Michnerski | 1701–1702 | |
| Stefan Paszkowski | 1709–1712–? | |
| Antoni Walkiewicz | ok. 1690-1727 | ?–1717–1719 |
| Stanisław Przytomski | ok. 1700-1740 | 1720–1740 |
| Szymon Korzeniowski | 1741–1745 | |
| ? | 1745-1746 | |
| Szymon Tarnowski | 1746-1750 | |
| Józef Burczyński | 1750–1760–? | |
| Kazimierz Błaszczecki | ?-1754–? | |
| Andrzej Michałowski | ok. 1743-? | 1762–1772 –? |
| Antoni Truszkowski | ?–1765–? | |
| Franciszek Bogusławski | ?–1777–? | |
| Andrzej Kondratowicz | ok. 1760-? | ?–1779–1783–? |
| Paweł Miturzyński | ?–1784 | |
| Wojciech Bonalski | 1741-1809 | 1784–1802 –? |
| Józef Rzemiński | 1788-? | 1810 |
| Piotr Bronikowski | 1786-1854 | ?–1809–1838 |
| Wojciech Grudnicki | 1790-? | 1839–1847-? |
| Aleksander Chodecki | 1824-1855 | ?–1850–1855 |
| Jan Bojankowski | 1823-1877 | 1855–1877 |
| Stanisław Bojankowski | 1856-? | 1878–1885 |
| Feliks Olszewski | 1884 | |
| Władysław Bednarski | ?-1887 | |
| Antoni Zakrzewski | 1887-1891 | |
| Wiktor Oksentowicz | 1865-1924 | 1891-1895 |
| Władysław Antoni Frankiewicz | 1871-1948 | 1895; 1896-1900 |
| Antoni Omachel | 1895-1896 | |
| Michał Abramowicz | 1864-1927 | 1902-1910-? |
| Stanisław Sudoł | 1887-? | 1910 |
| Bolesław Szymański | 1883-1941 | ?-1915-1921 |
Ignacy Pomianowski | 1893-1957 | 1921-1941 1945-1957 |
| Franciszek Wróbel | ? | ?-1924-? |
Mieczysław Tajer | 1903-1997 | 1941-1944 |
| Jan Woźniak | 1944-? | |
Stanisław Ignatowicz | ||
| Euzebiusz Chaciński | -1995 | |
Andrzej Dąbkowski | 1995-obecnie |