W metrykach parafialnych, z natury rzeczy podporządkowanych porządkowi dat, nazwisk i relacji rodzinnych, słowo „nauczyciel” wyróżnia się szczególnie. Nie dlatego, że pojawia się często, lecz dlatego, że wskazuje na funkcję wykraczającą poza ramy gospodarstwa domowego i lokalnego rzemiosła. Nauczyciel był w społeczności wiejskiej i małomiasteczkowej pośrednikiem pomiędzy światem codziennym a światem pisma, urzędu i instytucji. Uczył dzieci czytania, pisania i rachunków, lecz jednocześnie pełnił rolę osoby, do której zwracano się w sprawach listów, dokumentów i kontaktów z administracją, wprowadzając wspólnotę w praktyczne użycie słowa pisanego.

Najstarsze zapisy z Ostrowa Lubelskiego pokazują szkolnictwo jeszcze w jego parafialnej, przednowoczesnej formie. Źródła wymieniają rektorów szkół, bakałarzy i kierowników szkół parafialnych, a więc osoby funkcjonujące na pograniczu służby kościelnej i działalności dydaktycznej. Zakres nauczania był ograniczony do podstaw: czytania, pisania, rachunków, pacierza, czasem śpiewu i elementów łaciny. Nauczyciel pozostawał zależny od parafii, funduszu szkolnego i materialnych możliwości lokalnej wspólnoty. Była to pozycja jednocześnie autorytatywna i krucha, pozbawiona trwałego zaplecza instytucjonalnego.

Przełom I wojny światowej przynosi wyraźną zmianę znaczenia szkoły i nauczyciela. W korespondencji prasowej z Ostrowa z grudnia 1915 roku, sporządzonej po rosyjskim odwrocie, opisano uroczystość poświęcenia szkoły polskiej, poprzedzoną nabożeństwem i przemówieniami. Obok wystąpienia proboszcza przytoczono słowa młodego nauczyciela, który mówił o szkole jako pracy nad myślą i uczuciem, odpornej na „huragany dziejowe”. Relacja ta pokazuje nauczyciela jako jednego z uczestników procesu narodowej odbudowy, działającego poprzez codzienną pracę wychowawczą, a nie poprzez działalność polityczną.

W latach dwudziestych XX wieku, wraz z porządkowaniem struktur państwowych, zmienia się także formalna pozycja nauczyciela. Szkoła staje się instytucją publiczną, pojawiają się programy nauczania, etaty, rady szkolne i dozorcy. Prasa lokalna odsłania tę codzienność w jej administracyjnym wymiarze. W 1923 roku Rada Szkolna Powiatowa zajmowała się jednocześnie sprawami finansowymi i sporami o wyposażenie szkół, m.in. konfliktem między dozorami w Tyśmienicy i Ostrowie dotyczącym szkolnej szafy opatrzonej rosyjską pieczęcią, a równocześnie zapowiadała bezwzględne egzekwowanie obowiązku szkolnego wobec rodziców uchylających się od posyłania dzieci do szkoły.

Ten sam okres ujawnia skalę braków kadrowych. Prasa z początku lat dwudziestych regularnie publikowała ogłoszenia o setkach wakatów nauczycielskich w szkołach powszechnych. Dane te pokazują, jak ogromnym wyzwaniem było uruchomienie powszechnego systemu edukacji w państwie dopiero odbudowującym swoje struktury. Nauczyciel stawał się zawodem kluczowym dla funkcjonowania administracji, wojska i gospodarki, choć warunki pracy i płacy często pozostawały trudne.

Równocześnie nauczyciel na prowincji rzadko bywał jedynie wykonawcą programu nauczania. Często pełnił funkcję lokalnego animatora życia społecznego i kulturalnego. Korespondencja z Głębokiego z 1924 roku przedstawia działalność nauczyciela Stanisława Domaszewskiego, który prowadził koło młodzieżowe, organizował kursy wieczorowe, udostępniał prasę, zakładał poletka doświadczalne i zachęcał młodzież do dalszej nauki w szkołach rolniczych. Praca ta łączyła elementarną edukację z praktyką gospodarczą i ideą awansu społecznego.

Po II wojnie światowej proces modernizacji przyspiesza, lecz pozycja nauczyciela pozostaje niejednoznaczna. Źródła dotyczące Kolechowic ukazują szkołę funkcjonującą przez wiele lat w budynku starym i zagrożonym zawaleniem, gdzie kierownik August Respondek wielokrotnie zabiegał o budowę nowej siedziby. Dopiero w latach osiemdziesiątych, dzięki zaangażowaniu nauczycieli i mieszkańców, rozpoczęto budowę nowego obiektu szkolnego. Relacje prasowe pokazują nauczycieli jako inicjatorów działań lokalnych, a nie jedynie biernych wykonawców decyzji administracyjnych.

Osobnym wątkiem jest rozwój szkolnictwa zawodowego, związany z industrializacją regionu. W Ostrowie Lubelskim funkcjonowała Zasadnicza Szkoła Górnicza, a prasa przedstawiała jej dyrektora jako pedagoga i inżyniera zarazem. Ten przykład dopełnia obrazu nauczyciela jako osoby przygotowującej młodzież nie tylko do uczestnictwa w kulturze pisma, lecz także do funkcjonowania w świecie techniki i przemysłu.

W rezultacie zestawienie nauczycieli z parafii Ostrów Lubelski można czytać jako historię alfabetu rozpisaną na nazwiska. Alfabetu rozumianego szeroko: jako stopniowe wprowadzanie kolejnych pokoleń w świat pisma, instytucji i nowoczesnych kompetencji. Od poświęcenia szkoły polskiej w 1915 roku, przez twardą codzienność dozorów szkolnych i egzekwowanie obowiązku nauki, po powojenne budowy szkół i rozwój kształcenia zawodowego, nauczyciel pozostaje figurą ciągłości. Gdy w metryce przy nazwisku pojawia się to jedno słowo, oznacza ono nie tylko zawód, lecz długotrwałą pracę nad tym, by litera zaczęła realnie porządkować życie wspólnoty.

	ŻYCIE	PRACA	STANOWISKO
Jan Zygan	1891-?	?-1921-1922-?	nauczyciel
Konstanty Stanisław Kajetan Zapałowicz	1899-?	?-1925-1930-?	nauczyciel
Kazimiera Zapałowicz zd. Piniaz	1903-?	?-1931-?	nauczyciel

DROZDÓWKA

	ŻYCIE	PRACA	STANOWISKO
Aleksander Kuszyk	1898-?	?-1924-1929-?	nauczyciel

GŁĘBOKIE

	ŻYCIE	PRACA	STANOWISKO
Stanisław Domaszewski	1889-1942	?-1921-1934-?	nauczyciel

JAMY

	ŻYCIE	PRACA	STANOWISKO
Piotr Pirożyński vel Piróg	ok. 1793-1851	1827-?	nauczyciel
Maria Baran		?-1930-?	nauczyciel
Janina Piwko		?-1941-?	nauczyciel
Adela Sieradczuk	1905-1944	?-1944	nauczyciel

JEDLANKA

	ŻYCIE	PRACA	STANOWISKO
Tadeusz Ignacy Ptaszek	1900-?	?-1923-1924-?	nauczyciel
Józefa Gerczak		?-1929-?	nauczyciel

KAZNÓW

	ŻYCIE	PRACA	STANOWISKO
Władysław Dołęga Eminowicz	1889-?	?-1924-?	nauczyciel
Janina Długosz		?-1935-?	nauczyciel
Zofia Moszczyńska		?-1945-?	nauczyciel

OSTRÓW LUBELSKI

	ŻYCIE	PRACA	STANOWISKO
Bartłomiej z Parczewa "Brzeworzycz"		?-1532-?	rektor szkoły rektor szkoły w Łęcznej (?-1532-?)
Szczepan		?-1595-?	kierownik szkoły parafialnej
Paweł Gąbiński		?-1603-?	kierownik szkoły parafialnej
Stanisław Brodziszkiewicz	ok. 1649-?	?-1667-?	kierownik szkoły parafialnej
Stanisław Godlewski		?-1676-?	kierownik szkoły parafialnej
Franciszek Kowalski		?-1677-1678	kierownik szkoły parafialnej; bakałarz uczeń Kolegium Jezuitów w Lublinie (1682)
Stanisław Łuszczyński	ok. 1664-?	1679-1681	kierownik szkoły parafialnej; bakałarz
Jan Leśniakowski		1681-1682	kierownik szkoły parafialnej; bakałarz
Kacper Tobulski		1682-1684	kierownik szkoły parafialnej
Szymon Nadstawny	1671-?	1684-1685-?	kierownik szkoły parafialnej; bakałarz
Marcin Czaglowicz	ok. 1666-?	?-1687-?	"scholae regi Ostroviensis, ac Schola Ostroviensi transit in Academiae Rectoris et Doctoris totius mundi"
Aleksander Broński		?-1691-?	kierownik szkoły parafialnej, bakałarz
Jan Polatkiewicz		?-1693	kierownik szkoły parafialnej, bakałarz
Albert Kozłowski	ok. 1670-?	1694-1696	kierownik szkoły parafialnej, bakałarz
Wawrzyniec Skwarski	ok. 1670-?	1697-1699	kierownik szkoły parafialnej, bakałarz
Paweł Radwański		1699-1702-?	bakałarz szkoły parafialnej
Albert Dacewicz		?-1704-?	bakałarz szkoły parafialnej
Jan Kozicki	ok. 1714-1754	?-1738-?	jednocześnie kościelny i kierownik szkoły parafialnej
Baltazar Kunowski		?-1751-?	prebendarz ostrowski, bakałarz szkoły parafialnej
Ignacy Krychowski		?-1781-?	dyrektor i profesor szkoły parafialnej
Wojciech Filipowski	ok. 1784-1822	?-1812-1822	nauczyciel szkoły elementarnej
Kacper Szajewski	ok. 1794-?	1812-1823-?	nauczyciel szkoły elementarnej
Piotr Pirożyński vel Piróg	ok. 1793-1851	?-1826	nauczyciel szkoły elementarnej
Dionizy Kopczyński	ok. 1792-1837	?-1837	nauczyciel szkoły elementarnej
Konstanty Szczepański	ok. 1815-1851	1830-1850	nauczyciel szkoły elementarnej nauki moralnej, języka polskiego, rosyjskiego, arytmetyki, geografii, kaligrafii, rysunków, czytania łacińskiego i nauki o gospodarstwie
ks. Ludwik Supliński	1808-1867	?-1840-?	nauczyciel religii
Mikołaj Budziłłowicz	ok. 1820	1850-1862	nauczyciel szkoły elementarnej
Semen Spiridonow		?-1876-1882	dyrektor szkoły
Piotr Grigorowicz		1882-1884	dyrektor szkoły
Ignacy Kłodnicki		1884-1885	dyrektor szkoły
Cyprian Pańko		1885-1887	dyrektor szkoły
Andrzej Harasimiuk		1887-1889	dyrektor szkoły
Fiodor Kowalik		1889-1891	dyrektor szkoły
Filip Ekonomiuk		1891-1901	dyrektor szkoły
Jan Juszczuk		1901-1902	dyrektor szkoły
Stefan Karpow		1902-1906	dyrektor szkoły
Tomasz Kaczor		1906-1907	dyrektor szkoły
Jan Makówka		1907-1911	dyrektor szkoły
Konstantyn Chomiczuk		1911	dyrektor szkoły
Damian Dymitriuk		1911-1913-?	dyrektor szkoły
Miłkowski		1 rok	nauczyciel
Wincenty Gorgol		1916-1924	nauczyciel
małżeństwo Korczaków		1919	nauczyciele
Piotr Klejst	1894-?	1919-1929	kierownik Szkoły Podstawowej
Feliksa Klejst		1918-1919	nauczyciel
Helena Bielczyk		1919-1920	nauczyciel
Klementyna Klejst zd. Lityńska	1894-?	1920-1926	nauczyciel
Janina Markiewicz zd. Isańska	1901-1982	1919-1927	nauczyciel
Anna Samulik zd. Strońska	1894-1955	1920-1924	nauczyciel
Maria Nikodemska		1920-1921	nauczyciel
Apolonia Grabowska		1921-1927	nauczyciel
Antoni Ludwiczyński		1922	nauczyciel
Maria Teofila Charko		1923-1924	nauczyciel
Kazimierz Markiewicz	1899-1954	1924-1926	nauczyciel
Franciszek Czaja	1904-1998	1924-1946 1931 (III-IX)	nauczyciel kierownik Szkoły Podstawowej
Julian Kozłowski		1925	nauczyciel
Władysław Szynkaryk		1926	nauczyciel
Paweł Dyczko		1926-1927	nauczyciel
Wiktor Bondarczuk	?-1930	1926-1930	nauczyciel, kierownik szkoły 1 IX 1927 do 31 VIII 1928
Katarzyna Mochelówna		1926-	nauczyciel
Adela Niedzielska		1927-	nauczyciel
Jan Dobrucki		1927-1929-?	nauczyciel
Stanisława Sołowiczówna		1927-	nauczyciel
Stanisława Litwinówna		1927-	nauczyciel
Maria Wrzesińska		1927-	nauczyciel
Zygmunt Wychowski		?-1928	nauczyciel
Stanisława Górska		1928-	nauczyciel
Abraham Rozen		?-1930-1931	nauczyciel
Michał Górski	1900-1931	1929-1931	kierownik Szkoły Podstawowej
Jan Delorm	1903-1942	1931-1941	kierownik Szkoły Podstawowej
Janina Bronisława Delorm zd. Słupczyńska	1901-1973	1931-1939	nauczyciel
Maria Jung		1931-1932	nauczyciel
Maria Mioduna zd. Perucka	1910-?	1931-?	nauczyciel
Maria Pachoń-Kowalczyk		1931-1937-?	nauczyciel
Zofia Koszówna		1931-?	nauczyciel
Stanisław Roman	1907-1943	1930-1933 ?-1940-?	nauczyciel kierownik szkoły
Eugeniusz Śliwiński	1891-1940	1931-1937	nauczyciel
Maria Suchoń		1931-?	nauczyciel
Adela Sieradczuk	?-1944	1931-?	nauczyciel
Wanda Czerweny		1931-?	nauczyciel
X Wójciukówna		1931-1932	nauczyciel
Włodzimierz Poczatko	1903-1940	1932-1940	nauczyciel
Zofia Poczatko zd. Dąbkowska	1900-1990	1932-?	nauczyciel
ks. Ruszkiewicz		1932-?	religia
ks. Bączkowski		1932-?	religia
Szmul Lamden		1932-?	religia mojżeszowa
Stefan Szkulnik		1934-?	nauczyciel
Zofia Szkulnik		1934-?	nauczyciel
Edmund Kochalski		1934-?	nauczyciel
Augustyn Respondek	1910-2000	1934-1941	nauczyciel
Zofia (Maria) Lejman		1934-?	nauczyciel
Jan Pawlak		1934-?	nauczyciel
Józef Piekarek		?-1936	nauczyciel religii
Leon Bilski		1936-?	nauczyciel religii
Barbara Skolimowska		?-1937-?	nauczyciel
Roman Kowalczyk		1938-1943	nauczyciel
Władysław Gargasz		1939-?	nauczyciel
Stefania Gargasz		1939-?	nauczyciel
Lucyna Goławska zd. Leszczyńska	1914-1944	1939-1944	nauczyciel
Stanisława Gruszczyk zd. Drozd	1906-1995	1943-?	nauczyciel
X Łuczaj		1943-?	nauczyciel Zawodowej Szkoły Rolniczej
Adela Łuczaj		1943-?	nauczyciel Zawodowej Szkoły Rolniczej
Józef Piwek		1943-?	kierownik Zawodowej Szkoły Rolniczej
Bronisława Czarnata zd. Szulik	1910-?	1943-?	nauczyciel Zawodowej Szkoły Rolniczej
Barbara Dmowska zd. Skolimowska		?-1945-?	nauczyciel

KOLECHOWICE

	ŻYCIE	PRACA	STANOWISKO
Konstantyn Pietruczuk		1887-1891	dyrektor
Ignacy Iwanowski		1891-1899	dyrektor
Filip Pantaliuk		1899-1909	dyrektor
Michał Panasiuk		1909-1911	dyrektor
Wasyl Sweridiuk		1911-1913-?	dyrektor
Jakub Szeliga	1885-?	?-1926-?	nauczyciel
Adela Czugała zd. Lec	1907-?	?-1931-?	nauczyciel
Augustyn Respondek	1910-2000	?-1945-?	dyrektor

ROZKOPACZEW

	ŻYCIE	PRACA	STANOWISKO
Stanisław Gocyła	1902-?	?-1927-1928-?	kierownik
Stefan Lisowski	1906-?	?-1928-?	nauczyciel

RUDKA KIJAŃSKA

	ŻYCIE	PRACA	STANOWISKO
Antoni Piotr Makersberg	1902-?	?-1923-?	nauczyciel
Bolesław Planter	1909-?	?-1935-?	nauczyciel
Stanisława Gruszczyk zd. Drozd	1906-1995	?-1943-?	nauczyciel

TYŚMIENICA

	ŻYCIE	PRACA	STANOWISKO
Teodor Łaszuk		1887-1889	dyrektor
Cyprian Pańko		1889-1901	dyrektor
Jan Jedynak		1901-1905	dyrektor
Helena Bielecka		1905-1909	dyrektor
Damian Dymitriuk		1909-1911	dyrektor
Michał Kozik		1911-1913-?	dyrektor

UŚCIMÓW

	ŻYCIE	PRACA	STANOWISKO
Antoni Mazanowski		?-1876-1879	dyrektor
Aleksiej Romański		1879-1884	dyrektor
Teodor Barabasz		1884-1887	dyrektor
Filaret Gornowski		1887-1890	dyrektor
Filip Ekonomiuk		1890-1891	dyrektor
Wasyl Sweklej		1891-1900	dyrektor
Maria Żańska		1900-1905	dyrektor
Michał Panasiuk		1905-1909	dyrektor
Antoni Giereminowicz		1909-1913-?	dyrektor
Paulina Sidorczuk zd. Piotrowska	1900-?	?-1924-?	nauczyciel

WÓLKA STARA KIJAŃSKA

	ŻYCIE	PRACA	STANOWISKO
Zygmunt Sagan		?-1927-?	nauczyciel
Julian Małysa		?-1928-?	nauczyciel

WÓLKA ZAWIEPRZYCKA

	ŻYCIE	PRACA	STANOWISKO
Andrzej Zając		?-1928-?	nauczyciel
Leon Prądek		?-1930-?	nauczyciel

Źródła:

1. Księgi metrykalne parafii Ostrów Lubelski z lat 1665-1945.
2. Jacek Chachaj, Bliżej schizmatyków niż Krakowa… : Archidiakonat lubelski w XV i XVI wieku, Lublin 2012.