Poniższy spis urzędników miasta Ostrowa Lubelskiego wyrasta z prostego przekonania: dzieje małego miasta najlepiej widać nie w patetycznych hasłach, lecz w nazwiskach ludzi, którzy dzień po dniu pilnowali porządku, pieczętowali kontrakty, rozstrzygali spory, mierzyli powinności i w imieniu wspólnoty mówili „tak” albo „nie”. Urząd miejski w swych dawnych odmianach: wójta, burmistrza, rajców, ławników, pisarzy czy plenipotentów nie był tylko dekoracją ustrojową. Był narzędziem trwania: sposobem, w jaki Ostrów próbował utrzymać ład gospodarczy i społeczny mimo wojen, kryzysów, zmian granic i reform administracyjnych.

Ostrów lokował się i rozwijał na rubieży geograficznej i politycznej, gdzie mokradła i puszcze pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego długo wyznaczały granice osadnictwa, a szlaki komunikacyjne miały znaczenie nie mniejsze niż jakość ziemi. W źródłach historycznych mocno wybrzmiewa wątek wczesnych impulsów osadniczych i komunikacyjnych oraz roli parafii, której początki wiązane są ze średniowieczem. Z tej perspektywy urząd miejski jawi się jako instytucja reagująca na potrzeby handlu, bezpieczeństwa i codziennego współżycia przybyszów i miejscowych.

Spis urzędników ma zatem sens nie tylko genealogiczny, ale i historyczny: pozwala uchwycić, kto w konkretnych latach brał odpowiedzialność za miejski porządek, jak zmieniała się elita lokalna oraz kiedy władza samorządowa przechodziła od stabilizacji do kryzysu (i odwrotnie). W materiałach sądowo-miejskich wyraźnie widać, że magistrat był zarazem sądem i kancelarią: obsługiwał sprawy majątkowe, długi, kontrakty, spory sąsiedzkie, a przy tym wchodził w relacje z władzą „zewnętrzną” — starostami, komisjami, wojskiem czy administracją wyższych szczebli. Ta praktyka rządzenia „przy stole i pieczęci” tworzyła realny kręgosłup miejskiej wspólnoty.

Najbardziej sugestywnym przykładem są tu akta z końca XVIII wieku, zachowane w edycji Księgi Sądowej Miasta Ostrowa w Ziemi Lubelskiej 1794–1796. Pokazują one magistrat w działaniu: w języku epoki, w rytmie sesji, w sporach o role, granice, należności i honor. Co istotne dla niniejszego spisu, źródło to nie tylko dostarcza nazwisk, lecz także odsłania zakres kompetencji i realny ciężar urzędu, a więc pomaga rozumieć urzędników jako funkcjonariuszy konkretnego porządku prawnego i obyczajowego.

Drugą ważną płaszczyzną są źródła metrykalne. Księgi parafialne pozornie „tylko” chrztów, ślubów i zgonów, pozwalają uchwycić urzędników w ich drugim życiu: rodzinnym, sąsiedzkim, chrzestnym, świadkowym. Dzięki nim widać ciągłość rodów mieszczańskich, a także mobilność społeczną: przechodzenie od rzemiosła i handlu do funkcji publicznych (lub odwrotnie), powiązania powinowactwa, sieci patronackie. W praktyce badawczej metryki bywają kluczem do rozróżnienia osób o tym samym imieniu i nazwisku, do ustalenia chronologii, a nieraz do korekty mylących zapisów kancelaryjnych.

Wreszcie, Ostrów nowożytny i nowoczesny rozwijał się w cieniu reform państwowych oraz zjawisk, które odciskały ślad na miejskiej administracji. Przykładem jest okres Królestwa Polskiego, gdy Ostrów funkcjonował jako miasto rządowe, a obecność garnizonu ułańskiego w okolicy (w szerszej sieci rozlokowania szwadronów) wpływała na obciążenia, logistykę i relacje mieszkańców z aparatem państwowym. Tego typu konteksty są ważne, bo pozwalają czytać spis urzędników nie jako suchą listę, lecz jako zapis pracy instytucji wystawionej na nacisk fiskusa, wojska i biurokracji.

Podstawą opracowania spisu są więc źródła różnego typu: księga sądowa (z jej oficjalną terminologią urzędów), metryki parafialne (z „życiorysową” korektą i uzupełnieniem), opracowania historyczne porządkujące tło dziejowe oraz materiały prasowe i urzędowe, które w XIX i XX wieku coraz częściej notowały nazwiska lokalnych funkcjonariuszy, kandydatów, uczestników licytacji czy osób występujących przed władzami. W tym sensie prasa staje się nie tylko kroniką wydarzeń, ale też narzędziem identyfikacji personalnej i datowania.

W samym spisie dążono do możliwie wiernego odtworzenia brzmienia urzędów i nazwisk, przy jednoczesnym porządkowaniu wariantów pisowni (zwłaszcza tam, gdzie źródła przechodzą między łaciną, polszczyzną kancelaryjną i zapisem „fonetycznym”). Tam, gdzie to możliwe, urzędnikom przypisano ramy chronologiczne pełnienia funkcji. Czytelnik powinien jednak pamiętać, że w historii małych miast nie ma kompletności idealnej: bywają luki w aktach, bywają lata „nieme”, a czasem urząd da się uchwycić jedynie pośrednio (np. przez tytuł użyty w metryce albo przez wzmiankę prasową).

Tak pomyślany spis jest w gruncie rzeczy mapą lokalnej odpowiedzialności. Pokazuje, jak Ostrów Lubelski niezależnie od epoki i zwierzchności państwowej wciąż na nowo musiał wybierać ludzi do „roboty publicznej”: do sądzenia, pisania, rozstrzygania i reprezentowania miasta. A że to właśnie w takich czynnościach najpełniej widać praktyczną stronę historii, lista urzędników staje się tu jednym z najpewniejszych przewodników po przeszłości miasta.

I RZECZPOSPOLITA
WIEŚ
XIV w. – 1548

Zanim Ostrów stał się miastem „z rynku miarą odmierzonego” i z prawem magdeburskim w ręku, był miejscem bardziej pierwotnym: punktem osadniczym wyrastającym na pograniczu wód, bagien i puszczy. Źródła przywołane w Dziejach Ostrowa Lubelskiego pozwalają widzieć w nim wczesny ośrodek związany z położeniem na styku szlaków i zasobów naturalnych, a więc taki, którego znaczenie nie wynikało jeszcze z miejskiej instytucji, lecz z geografii i gospodarki.

W XV wieku Ostrów występuje już wyraźniej jako wieś, a przełomem dla jego organizacji była erekcja parafii: dokument z 1442 r. opisuje okolicę jako teren świeżo zagospodarowany, „na surowym korzeniu” przekształcony w miejsce zamieszkania ludzi. Ostrów stał się nie tylko skupiskiem gospodarstw, ale też lokalnym ośrodkiem życia religijnego i społecznego.

W pierwszej połowie XVI wieku wieś funkcjonowała w krajobrazie szybko zmieniającej się gospodarki: obok rolnictwa znaczenie zyskiwały zajęcia leśne i wodne, a zagęszczenie sieci osadniczej sprzyjało powstawaniu miejsc wymiany. Rozwój osadnictwa i różnorodność wytwórczości w okolicy były jedną z przesłanek decyzji o utworzeniu tu ośrodka handlowego wyższej rangi. W tym samym czasie widać także złożoność własnościową: rejestr poborowy z 1531 r. odnotowuje w Ostrowie części należące do różnych właścicieli, a następnie konsolidację w ręku Jana Gabriela Tęczyńskiego, który wykorzystując swoje wpływy, doprowadził do zamiany tych dóbr z królem (1547), co otworzyło drogę do lokacji miejskiej.

Cezurą zamykającą ten podrozdział jest 25 stycznia 1548 r., gdy Zygmunt Stary wystawił przywilej lokacyjny Ostrowa oraz dokument ustanawiający wójtostwo dziedziczne (przyznane Wacławowi Grzymale). Od tej chwili wieś wchodziła w nowy porządek prawny i ustrojowy, a dotychczasowe funkcje i osoby „wiejskie” zaczęły ustępować urzędom typowym dla miasta na prawie niemieckim.

W tym spisie „Właściciele” to osoby (lub rody), które miały zwierzchnie prawo do Ostrowa jako wsi i dóbr: dziedzice, współwłaściciele (posiadacze części), a w okresach królewszczyzny także król – faktycznie działający przez swoich dzierżawców/administratorów. W realiach późnego średniowiecza i XVI wieku własność nie była tylko posiadaniem ziemi, lecz także władzą nad ludźmi, dochodami i organizacją osady: od karczunku i stawów po decyzje o lokacji. Dobrym przykładem mechanizmu właścicielskiego jest opisany w monografii proces konsolidacji i zamiany dóbr (1547), który bezpośrednio przygotował lokację miasta (1548).

Kompetencje właściciela (w skrócie):

• zwierzchność gruntowa i dochodowa: czerpanie pożytków z ziemi oraz pobór czynszów/danin/powinności;
• władza organizacyjna: zakładanie i przekształcanie osady, wytyczanie/porządkowanie gospodarki (młyny, stawy, karczmy, zagospodarowanie lasów i wód);
• jurysdykcja dominialna (patrymonialna): sprawowanie sądownictwa w dobrach w takim zakresie, w jakim pozwalał immunitet – osobiście albo przez urzędników;
• ustanawianie urzędów zależnych (np. sołectwa) i określanie ich uposażenia/przywilejów; w miastach lokowanych – również inicjowanie lokacji i ram ustrojowych.

	ŻYCIE	CZAS
Mikołaj i Jakub z Ostrowa		?-1441-?
Teodoryk-Dytrych		?-1442-1443
Jan z Ostrowa		?-1442-1443
Marcin Chwalęcic		1443-1459
Jan Szreniawa z Ostrowa		1443-?
Jakub z Ostrowa		1445-1469
Mikołaj z Ostrowa		1450-1469
Andrzej Trzaska, Trzeska, syn Grzegorza z Ostrowa		1451-1469
Stanisław, Jakub, Mikołaj i Andrzej		1453
podział dóbr między braćmi stryjecznymi: Jakubowi 1/2 wsi przy granicy parczowskiej z prawem urządzenia stawu na rzece Tyśmienicy, Mikołajowi, Andrzejowi i Marcinowi druga połowa wsi do granicy kolechowskiej		1459
Piotr z Ostrowa, brat Jakuba; Hieronim alias Jarek syn Jakuba z Ostrowa		1466
dziedzic Marcin z Ostrowa i jego synowie Andrzej i Krystyn		1484
dziedzicowie bracia Jakub i Stanisław Zaklikowie z Bystrzycy		1488
Maciej syn Andrzeja sprzedaje swą część ojczystą w Ostrowie za 30 grzywien Janowi z Milanowa		1490
Marcin Trzaska zastawia swą część w Ostrowie Andrzejowi Milanowskiemu za 90 grzywien		?-1486-1493-?
Jakub i Jan		1531-1533
Stanisław Czyżowski		?-1542
Jan Gabriel Tęczyński herbu Topór	1484-1552	1542 (część) 1544-1555 (reszta)

SOŁTYSI

Sołtysi to zwierzchnicy wsi w modelu lokacyjnym (zwłaszcza na prawie niemieckim), bardzo często dziedziczni: zwykle byli pierwszymi organizatorami osady (zasadźcami) albo dziedzicami sołectwa. Ich urząd był „pośrednikiem” między właścicielem a gromadą: sołtys reprezentował interes pana w terenie, ale równocześnie stał na czele wspólnoty, kierował jej bieżącymi sprawami i przewodniczył lokalnemu sądowi. W źródłach ostrowskich widać to dobrze na przykładzie dziedzicznego sołectwa kolechowickiego w rękach rodziny Rozmysłów.

Kompetencje sołtysa (w skrócie):

• reprezentacja wsi wobec właściciela i instytucji zewnętrznych oraz pilnowanie wykonania powinności;
• funkcje administracyjno-fiskalne: organizacja poboru należności i świadczeń, nadzór nad porządkiem w obrębie wsi;
• funkcje sądowe: przewodniczenie (z udziałem ławy wiejskiej) rozstrzyganiu sporów lokalnych; w literaturze prawa wiejskiego podkreśla się kluczową rolę urzędu w praktyce sądowej wsi lokowanej na prawie niemieckim;
• uposażenie i przywileje urzędowe: sołtys otrzymywał zwykle wydzielone grunty oraz udział w dochodach urzędu (w tradycji źródłowej często powtarza się m.in. udział w opłatach sądowych, a nierzadko także pożytki typu młyn/karczma itp.);
• obowiązki specjalne: w niektórych okresach i regionach urząd łączono także z powinnością wojskową.

	ŻYCIE	KADENCJA
Jachna i jej syn Mikołaj		?-1453-?
Stanisław i Piotr Rozmysł		?-1505-?

MIASTO
1548-1795

WÓJTOWIE DZIEDZICZNI

Wójtowie dziedziczni pojawiają się w Ostrowie wraz z lokacją miasta na prawie magdeburskim, dokonaną 25 stycznia 1548 r. Był to urząd najstarszy i ustrojowo najważniejszy, ponieważ wyrastał bezpośrednio z przywileju lokacyjnego. Wójt dziedziczny nie był zwykłym urzędnikiem miejskim wybieranym na krótki czas przez mieszczan, lecz osobą posiadającą określone prawa do wójtostwa, jego dochodów, uposażenia i prestiżu.

W realiach Ostrowa urząd ten należy łączyć przede wszystkim z rodziną Grzymałów, począwszy od Wacława Grzymały, któremu przywilej lokacyjny wyznaczał szczególną rolę w organizacji nowego miasta. Wójtostwo dziedziczne miało charakter prawno-majątkowy. Oznaczało nie tylko funkcję sądową, ale także posiadanie pewnych trwałych uprawnień, które mogły przechodzić na następców, być przedmiotem zatwierdzenia, sprzedaży, zastawu albo innych czynności prawnych, zależnie od treści przywilejów i późniejszej praktyki.

Dlatego wójt dziedziczny nie zawsze musiał osobiście wykonywać wszystkie bieżące czynności sądowe. Z czasem część praktycznych obowiązków mogła przechodzić na wójta sądowego, landwójta, podwójciego lub innych funkcjonariuszy miejskich. Nie znosiło to jednak samego prawa do wójtostwa. Stąd w źródłach mogły równocześnie pojawiać się dwie osoby określane jako wójtowie: jedna jako posiadacz wójtostwa dziedzicznego, druga jako urzędujący wójt sądowy.

Uprawnienia wójta dziedzicznego:

• posiadanie prawa do wójtostwa wynikającego z przywileju lokacyjnego miasta;
• korzystanie z dochodów, pożytków i uposażenia przypisanego do wójtostwa;
• zachowywanie zwierzchności nad jurysdykcją wójtowską, nawet jeśli bieżące czynności wykonywała inna osoba;
• udział w sądownictwie miejskim lub prawo do delegowania jego wykonywania przez zastępców;
• reprezentowanie najstarszej warstwy ustroju miejskiego, wywodzącej się bezpośrednio z lokacji Ostrowa;
• możliwość przekazywania, dziedziczenia albo zatwierdzania praw do wójtostwa, jeżeli pozwalały na to przywileje i praktyka prawna;
• czerpanie części opłat sądowych, czynszów lub innych należności związanych z urzędem, o ile wynikały one z uposażenia wójtostwa;
• posiadanie szczególnego miejsca w hierarchii miasta jako osoba związana z pierwotnym aktem lokacyjnym.

	ŻYCIE	KADENCJA
Wacław Grzymała		1548-1565-?
Jakub Grzymała		?-1570-1584
Andrzej Zawadzki		1584-1614-?

RADA MIEJSKA

W miastach lokowanych na prawie magdeburskim rada miejska wyrastała z potrzeby oddzielenia rządów (administracji) od sądownictwa: sprawy sądowe pozostawały przede wszystkim przy wójcie i ławie, natomiast rada – z burmistrzem na czele – przejmowała codzienne kierowanie miastem i nadzór nad jego gospodarką.
W Ostrowie rada miejska musiała istnieć najpóźniej przed 1565 r., skoro lustratorzy odnotowali już burmistrza (który był przewodniczącym rady). Do ważnych obowiązków rady należało czuwanie nad porządkiem i bezpieczeństwem mieszkańców.

W roku 1581 wymienieni zostali w Metryce Koronnej: wójt Stanisław Susłek oraz Jan Krzymowski, Stanisław Kleszczowski, Wojciech Kuryło, Szczęsny Kębisty, Franciszek Babicki, Mikołaj Serokowski, Łukasz Sienkowicz, Filip Lipski i Andrzej Lenko. Co do ostatnich nie wiadomo który z nich był ławnikiem a który rajcą.

W XVII–XVIII w. rada (burmistrz i rajcy) występowała jako reprezentacja miasta w sporach z administracją starostwa: w 1616 r. burmistrz i rajcowie skarżyli się do króla na nadużycia starościńskie, a w XVIII w. powracają konflikty o ograniczanie praw mieszczan i próby narzucania „swoich ludzi” na urzędy rajców.

Skład i podstawowe role:

• Burmistrz – przewodniczący rady, prowadzący jej obrady i reprezentujący miasto na zewnątrz; często wybierany rotacyjnie spośród rajców.
• Rajcy – członkowie rady (elita mieszczańska), odpowiedzialni za sprawy wspólne miasta i jego majątku.

Kompetencje rady (w skrócie):

• administracja i zarząd miastem: decyzje w sprawach bieżących, organizacja życia miejskiego, wykonywanie uchwał;
• porządek i bezpieczeństwo („policja miejska”): dbałość o ład publiczny, bezpieczeństwo, zapobieganie zagrożeniom (np. pożarom) – to właśnie wskazują lustracje jako kluczowy obowiązek rady w Ostrowie;
• gospodarka i finanse: zarząd majątkiem i kasą miejską, opłaty i dochody miejskie, nadzór nad targami i handlem;
• prawotwórstwo lokalne: uchwalanie wilkierzy (statutów miejskich) i przepisów porządkowych oraz czuwanie nad ich przestrzeganiem;
• nadzór nad organizacjami miejskimi: zatwierdzanie/ochrona porządku cechowego i regulacji rzemiosł (typowe dla miast prawa niemieckiego);
• reprezentacja miasta wobec zwierzchności (starosty, sądów, króla) – zwłaszcza w sprawach naruszania przywilejów.

W Ostrowie — zgodnie z modelem prawa magdeburskiego — rada (burmistrz i rajcy) przejmowała sprawy administracyjne i nadzór nad życiem miejskim, natomiast funkcje sądowe pozostawały w gestii wójta dziedzicznego i ławy miejskiej. Właśnie potrzeba tego rozdziału kompetencji była powodem szybkiego powołania rady po lokacji, a lustracja z 1565 r. potwierdza jej istnienie, wspominając burmistrza jako przewodniczącego rady.

RAJCY I BURMISTRZOWIE

PREZYDENCI

W polskiej tradycji miejskiej tytuł „prezydenta” nie oznaczał „głowy państwa” (to dopiero wiek XX), lecz pierwszego urzędnika miasta: przewodniczącego magistratu/rady i zwierzchnika miejskiej administracji, często także czynnego sędziego w sprawach potocznych. W drugiej połowie XVIII w. pojęcie to szczególnie wyraźnie wiąże się z reformami porządkującymi życie miast królewskich — przede wszystkim z działalnością komisji dobrego porządku (boni ordinis), które miały uzdrowić finanse, dyscyplinę ustrojową oraz praktykę zarządu miejskiego.

W Lublinie reforma komisji boni ordinis doprowadziła do wyraźnego wyodrębnienia funkcji prezydenta i wiceprezydenta oraz do nowej praktyki wyborów władz miejskich (pierwsza elekcja według nowych zasad odbyła się 31 grudnia 1782 r.). To ważne tło także dla Ostrowa: nawet jeśli skala była mniejsza, to język urzędowy i modele ustrojowe w końcu XVIII w. były w regionie coraz silniej ujednolicane.

Kompetencje prezydenta miasta

Z perspektywy źródeł ustrojowych (na przykładzie Lublina) urząd prezydenta obejmował przede wszystkim:

• Kierowanie pracą magistratu (rady/magistratu jako „zarządu miasta”): przewodniczenie obradom, organizowanie działania urzędu, dopilnowywanie wykonywania uchwał i porządku kancelaryjnego.
• Reprezentowanie miasta na zewnątrz: wobec starosty, urzędów zwierzchnich, w kontaktach prawnych i gospodarczych, przy sprawach podatkowych i powinnościach miejskich (w praktyce prezydent był „twarzą” wspólnoty).
• Kompetencje porządkowo-policyjne (częściowo dzielone z wiceprezydentem): pilnowanie „porządków w mieście” — bezpieczeństwa, ładu targowego, drożności komunikacji, egzekucji miejskich zarządzeń. W reformowanym modelu lubelskim właśnie wiceprezydentowi powierzano expressis verbis „czynienie wszelkich porządków w mieście”, co pokazuje, że „porządek” był osobnym, realnym polem władzy.
• Funkcje sądowe: prezydent mógł sądzić jednoosobowo w ramach tzw. sądu potocznego prezydenckiego (drobniejsze sprawy cywilne i „uczynkowe”); w ważniejszych przypadkach wymagana była obecność pisarza dla protokołu. W samych księgach miejskich zdarza się też, że nawet gdy formalnie mówiono jeszcze „burmistrz”, bywał on tytułowany „prezydentem” — co tłumaczy, dlaczego w spisach personalnych te nazwy potrafią się mieszać.

Dla Ostrowa Lubelskiego warto pamiętać o jednej rzeczy porządkującej: po rozbiorach (w realiach administracji austriackiej, a potem kolejnych organizmów państwowych) władze miejskie opisywano już inną terminologią — wprost pojawia się „uregulowany Magistrat” z burmistrzem, syndykiem i ławnikami (asesorami), co pokazuje odchodzenie od wcześniejszego słownika lub przynajmniej jego formalne zastępowanie.

	ŻYCIE	KADENCJA
Andrzej Miedzianowski	1754-?	1789,1792
Józef Gmitrzyk	?	1789,1794
Michał Sawczuk	1735-?	1792,1795, 1796
Andrzej Antonik	ok. 1760-?	1793
Tomasz Pawłowicz	?	1793,1794
Stefan Kalisz	1766-1847	1794
Jan Sawczuk	1759-1826	1794
Szymon Kozłowski	1739-1811	1794
Mikołaj Markiewicz	1754-1823	1794
Mikołaj Kapitan	1760-?	1795
Szymon Klementewicz	1755-?	1795
Teodor Gruszczyk	1772-1826	1795,1796

ZASTĘPCY PREZYDENTA

Wybierany był tak samo jak prezydent. Do jego obowiązków należało utrzymywanie ulic i rynku w czystości, bruków i gmachów miejskich w dobrym stanie. Rewidował mosty, bramy, domy i kamienice. Dbał także o sprzęty ogniowe: sikawki, haki, wąworki itp. Rugował z miasta ubogich bez dowodów osobistych. Mógł ich także zaciągnąć do robót.

ŁAWA MIEJSKA

Ława miejska (ławnicy, łac. scabini) była w miastach prawa magdeburskiego organem sądowym, działającym zasadniczo razem z wójtem (stąd częste określenie: sąd wójtowsko-ławniczy). Jej głównym zadaniem było wykonywanie wymiaru sprawiedliwości w sprawach mieszczan oraz prowadzenie czynności, które dziś nazwalibyśmy „notarialnymi” (wpisy do ksiąg, zatwierdzanie umów, zobowiązań, rozporządzeń majątkowych).

W Ostrowie, krótko po lokacji, źródła odnotowują wójta Grzymałę, podwójciego i pięciu ławników (prawdopodobnie wybieranych na roczną kadencję) oraz podkreśla, że funkcje sądowe pozostawały w gestii wójta dziedzicznego i ławy, podczas gdy rada miała przejąć administrację.
Z kolei Księga Sądowa Miasta Ostrowa… 1794–1796 pokazuje, że w końcu XVIII w. praktyka kancelaryjna potrafiła łączyć w jednym tomie wpisy wójtowskie, ławnicze i (miejscami) radzieckie (advocatialia scabinalia simulque consuliaria), co dobrze oddaje realia małego miasta królewskiego.

Kompetencje ławy (w skrócie):

• Sądownictwo miejskie I instancji (w składzie z wójtem/podwójcim): sprawy cywilne i – zależnie od czasu i praktyki – także część spraw karnych;
• Orzekanie „z ławą” i współodpowiedzialność za wyrok: ławnicy byli współsędziami, nie „ławą przysięgłych” w nowoczesnym sensie;
• Księgi ławnicze / sądowe: utrwalanie czynności prawnych (uznania długów, zapisy i zabezpieczenia, transakcje majątkowe) oraz protokołowanie spraw spornych; w Ostrowie potwierdza to sama formuła księgi z lat 1794–1796.
• Egzekucja i czynności wykonawcze wynikające z rozstrzygnięć sądu (w praktyce miejskiej często z udziałem sług/woźnych i przy współdziałaniu urzędów miejskich).

WÓJTOWIE SĄDOWI

Wójtowie sądowi byli urzędnikami wykonującymi bieżącą jurysdykcję miejską. W odróżnieniu od wójtów dziedzicznych, których znaczenie wynikało z prawa do wójtostwa, uposażenia i przywileju lokacyjnego, wójt sądowy był przede wszystkim osobą urzędującą: przewodniczył sprawom sądowym, występował przy czynnościach prawnych i kierował pracą sądu wójtowsko-ławniczego.

W praktyce małego miasta, takiego jak Ostrów, rozróżnienie to miało duże znaczenie. Wójt dziedziczny mógł zachowywać tytuł, prawa i dochody związane z wójtostwem, natomiast wójt sądowy mógł faktycznie prowadzić sprawy mieszkańców przed sądem miejskim. Tłumaczy to sytuację, w której w tym samym czasie w źródłach występuje Jakub Grzymała jako wójt związany z wójtostwem dziedzicznym oraz Stanisław Susłek jako wójt pełniący funkcję sądową.

Wójt sądowy działał najczęściej wspólnie z ławnikami. Razem tworzyli sąd wójtowsko-ławniczy, rozpoznający sprawy mieszczan, zatwierdzający czynności majątkowe i dbający o przestrzeganie prawa miejskiego. Był to urząd bardziej praktyczny niż honorowy: związany z codziennym funkcjonowaniem miasta, kancelarii i sądu.

Uprawnienia wójta sądowego:

• przewodniczenie sądowi wójtowsko-ławniczemu;
• prowadzenie spraw sądowych mieszczan wspólnie z ławnikami;
• udział w rozstrzyganiu sporów cywilnych, majątkowych i porządkowych;
• zatwierdzanie umów, zapisów, sprzedaży, zobowiązań i innych czynności prawnych wpisywanych do ksiąg miejskich;
• czuwanie nad prawidłowym przebiegiem posiedzeń sądowych;
• ogłaszanie albo potwierdzanie wyroków i postanowień sądu miejskiego;
• dopilnowywanie stawiennictwa stron, świadków i osób zobowiązanych do udziału w sprawie;
• współpraca z ławnikami, landwójtem, podwójcim, pisarzem miejskim i innymi funkcjonariuszami miasta;
• wykonywanie jurysdykcji miejskiej w imieniu porządku prawnego ustanowionego po lokacji Ostrowa;
• reprezentowanie sądu miejskiego wobec rady miejskiej, mieszczan oraz władzy zwierzchniej.

	ŻYCIE	KADENCJA
Stanisław Szostek		1570,1581
Szymon Szostkiewicz zwany Szostek		1581
Grzegorz Opałek		1624
Jan Kozubowski		1663
Krzysztof Burkowicz	ok. 1630-1682	1669,1671
Wojciech Zając	?-1698	1695,1698
Mikołaj Wojniec		1696
Jan Bliźniuk		1698
Jan Lenkiewicz		1711,1712, 1713,1714
Józef Kaczorowicz		1745
Wojciech Markiewicz zwany Troć	1712-1782	1779
Jacenty Miłkowski	1748-?	1794
Michał Bednarzewski	1769-1825	1794
Szymon Kozłowski	1739-1811	1795
Jan Korol	1759-1813	1795,1796, 1797

LANDWÓJTOWIE

W Ostrowie w źródłach widać ten układ bardzo czytelnie: wójt sądowy działa „z pomocą” podwójciego i ławników. Dzieje Ostrowa Lubelskiego opisują wręcz pierwszą organizację władz po lokacji: „władzę przejął wójt Grzymała, mający do pomocy podwójciego Szostka i 5 ławników”. Co ważne, sama nazwa viceadvocatus pojawia się także w ostrowskich zapisach metrykalnych późniejszego okresu (np. „Christophori Burkowicz viceadvocatus ostroviensis”), co potwierdza, że termin funkcjonował w lokalnym obiegu kancelaryjnym i społecznym.

Uprawnienia i kompetencje :

Zakres zadań podwójciego / landwójta był w praktyce „wójtowski”, ale wykonywany z delegacji — dlatego w literaturze najczęściej ujmuje się go jako stałego zastępcę wójta w sprawach sądowych (a czasem i porządkowych), zwłaszcza gdy wójt nie przewodniczył posiedzeniu.

Najczęściej wchodziły w to:

• Zastępowanie wójta w sądzie (w posiedzeniach sądu wójtowsko-ławniczego), prowadzenie czynności „w imieniu wójta” w typowych sprawach potocznych i porządkowych, gdy wójt był nieobecny lub gdy tak przewidywał zwyczaj miejski.
• Współudział w jurysdykcji wójtowskiej: przyjmowanie skarg/pretensji, dopilnowywanie stawiennictwa stron, udział w ogłaszaniu i wykonywaniu rozstrzygnięć (z ławą). (To wynika z samej funkcji vice-advocatus oraz z opisu roli podwójciego jako „zastępcy wójta”).
• Funkcja „pierwszego po wójcie” po stronie ławy: w wielu miastach podwójci bywał traktowany jako pierwszy z ławników / najbliższy współpracownik wójta w sądzie.
• Czynności wykonawcze i porządkowe (policyjne w dawnym znaczeniu): dopilnowywanie wykonywania wyroków i ugód, a także spraw „ładu miejskiego”, o ile nie były już wyłączną domeną rady. (W Ostrowie rozdział administracji i sądownictwa w XVI w. jest wprost zaznaczony: administracja przechodzi ku radzie, a sądownictwo pozostaje przy wójcie i ławie).

	ŻYCIE	KADENCJA
Mikołaj Szostek		1548,1565
Jan Kobyliński		1598
Paweł Burkowicz		1631,1638
Wojciech Byczek		1635,1654 1655
Szymon Piętak		1638,1646
Jan Niedochód		1666,1669
Krzysztof Burkowicz	ok. 1630-1682	1670,1672, 1674,1675, 1676,1677, 1678,1680, 1682
Jan Pilczyński		1682,1686
Andrzej Franciszek Kwas	ok. 1644-1695	1693
Wojciech Zając	?-1698	1698
Jan Lenkiewicz		1703,1709, 1715,1727
Józef Kaczorowicz		1733,1747, 1751
Adam Maleszyk	1728-1779	1753,1754, 1755,1757, 1760,1762, 1764,1765
Marcin Bednarzewski		1767,1768, 1769,1771, 1773
Paweł Borzęcki		1786
Mikołaj Markiewicz	1754-1823	1783,1784, 1785,1786, 1788,1789, 1790,1791, 1792,1793, 1794

ŁAWNICY

Ławnicy byli członkami ławy miejskiej, czyli zasadniczego organu władzy sądowej w mieście na prawie magdeburskim. Zasiadali w sądzie wójtowsko-ławniczym i współorzekali w sprawach mieszczan, a równolegle uczestniczyli w czynnościach kancelaryjnych (wpisy do ksiąg) dotyczących obrotu prawnego i spraw spornych.

W Ostrowie po lokacji odnotowano wprost układ „wójt – podwójci – ławnicy”: wójt Grzymała miał do pomocy podwójciego Szostka i 5 ławników, a funkcje sądowe pozostawały w gestii wójta dziedzicznego i ławy.

Kompetencje ławników (w skrócie):

• Współorzekanie w sądzie: ławnicy byli współsędziami (nie „ławą przysięgłych” w nowoczesnym sensie), działając zwykle pod przewodnictwem wójta lub jego zastępcy.
• Czynności „notarialne” i księgi sądowe: uczestnictwo w przyjmowaniu i poświadczaniu czynności prawnych (zapisy długów, kupno-sprzedaż, zabezpieczenia, ugody, testamenty/oporządzenia majątkowe – zależnie od miejsca i czasu) oraz ich wpis do ksiąg; taki charakter mają typowe akta wójtowsko-ławnicze.
• Udział w egzekucji rozstrzygnięć: dopilnowywanie wykonania wyroku/ugody (w praktyce z udziałem aparatu wykonawczego miasta).
• Hierarchia w ławie: w wielu miastach „pierwszy z ławników” bywał nazywany starszym/seniorem, a niekiedy pełnił rolę podwójciego (viceadvocatus). To jest ważne także dla Ostrowa, bo pokazuje bliskość funkcji ławniczych i zastępstwa wójta.

	ŻYCIE	KADENCJA
5 ławników (niewymienionych z imienia)		1548
Wawrzyniec Podleśny		1617
Wojciech Sprys		1635,1638, 1646
Paweł Ćwierniowicz		1635,1655
Jan Sluder		1638
Wojciech Byczek		1646
Wojciech Kurylko		1646
Maciej Bieniek		1646
Wawrzyniec Rozmysł		1646,1655
Maciej Refik		1646,1655
Maciej Kleszczowski		1646
Jan Jurenko		1654
Szymon Czabaj		1655
Maciej Bocheński		1655
Adam Burkowicz		1655
Jan Niedochód		1655,1665
Wojciech Zając	?-1698	1670,1679, 1681,1683, 1688
Jakub Kleszczowski alias Słotwiniak, h. Topór		1671,1693, 1703
Jan Drozdek		1692
Stanisław Kobyleński		1693
Mikołaj Kochman		1700
Grzegorz Maleszyk	ok. 1675-?	1702
Mikołaj Bocheński		1702
Bartłomiej Brodzik	?-1714	1702
Wasyl Kulikiewicz		1727
Józef Kaczorowicz		1727
Mikołaj Markiewicz	1754-1823	1789
Michał Abramik		1790,1795, 1796
Filip Jarmoń		1792
Ignacy Jurach	ok. 1750-?	1793
Michał Maleszyk	1763-1843	1794
Teodor Maleszyk	1760-?	1794
Szymon Korzan		1794
Stefan Gruszczyk	1768-?	1794
Teodor Gruszczyk	1772-1826	1794
Józef Kalisz	1762-?	1794,1795
Stefan Kalisz	1766-1847	1794
Szymon Kotus		1794
Stefan Wawrysik		1794
Michał Rozmysł	1766-?	1794,1795, 1796
Paweł Pawłowicz	1755-?	1794,1795, 1796
Mikołaj Kapitan	1760-?	1794
Jan Sawczuk	1759-1826	1794
Antoni Warchocki		1794
Adam Wróblewski	1755-1810	1794
Eliasz Kulikiewicz	1753-1808	1794
Marcin Bednarzewski		1794
Michał Bednarzewski	1769-1825	1795,1796, 1797
Andrzej Dudkiewicz	1760-?	1795,1796
Aleksander Bunia	1748-1808	1795
Józef Gmitrzyk		1795
Jan Korol	1759-1813	1795
Szymon Daszczyk	1760-?	1795
Maciej Pawelski	1760-1828	1795
Grzegorz Chac		1795
Paweł Pawłowski	1770-?	1796

INSTYGATORZY

W realiach miast dawnej Rzeczypospolitej instygator miejski był urzędnikiem „od ścigania i porządku”: stał przy sądach/magistracie jako rodzaj prokuratora miejskiego i policji sądowej, powoływany zwykle decyzją (uchwałą) władz miejskich. Nie należy go mylić z instygatorem koronnym/litewskim, czyli centralnym oskarżycielem działającym w interesie państwa (Skarbu i majestatu) – to inny poziom urzędu i inna skala spraw.

Kompetencje instygatora miejskiego (w skrócie):

• „Policja sądowa”: dbanie o porządek przy sądzie/magistracie, doprowadzanie podejrzanych, czynności wykonawcze w toku postępowania.
• Wstępne dochodzenie: przeprowadzanie rozpoznania sprawy (zwłaszcza w przestępstwach), ustalanie sprawców i przekazywanie ich do urzędu miejskiego/sądu.
• Funkcja oskarżycielska w sprawach kryminalnych: w sądzie instygator popierał skargę (najczęściej prywatnego oskarżyciela/delatora), czyli wzmacniał stronę oskarżającą „w interesie porządku publicznego”.
• Nadzór nad spokojem miasta: informowanie władz miejskich o niepokojach i zakłóceniach ładu publicznego; w praktyce był to „urzędowy obserwator” bezpieczeństwa.
• Czynności przy oględzinach: w niektórych wypadkach (np. zabójstwo) mógł uczestniczyć w oględzinach/obdukcji zwłok.

	ŻYCIE	KADENCJA
Andrzej Rumiak		1727
Jan Korol	ok. 1737-?	1784
Stefan Kalisz	ok. 1766-1847	1784
Paweł Pawłowski	1770-?	1793,1794
Jan Czeberak		1794
Józef Czarnata	1764-1833	1794
Jan Czeberak	1756-?	1794
Michał Czeberak	1766-1800	1794
Andrzej Klementewicz	1759-?	1795
Marcin Kozicki	1768-1843	1795
Szymon Pawłowicz	1770-?	1795,1796
Tomasz Rozmysł	1756-1825	1795
Jan Pawłowicz		1796

WOŹNI

Woźny w dawnej Polsce był niższym urzędnikiem sądowym – „ramieniem wykonawczym” sądu i magistratu. Stał między sądem a stronami: doręczał pozwy i wezwania, ogłaszał decyzje/wyroki, składał do akt sprawozdania z dokonanych czynności i pilnował, by postępowanie mogło się w ogóle toczyć (bo bez doręczeń, oględzin i egzekucji wyrok pozostaje tylko zapisem).

Kompetencje woźnego (w skrócie):

• Doręczenia i wezwania: wręczanie pozwów, wezwań i innych pism sądowych; ogłaszanie dekretów/rozstrzygnięć.
• Czynności terenowe („wizje”) i oględziny: wykonywanie poleceń sądu w terenie (np. wizje granic, miejsca szkody), składanie relacji sądowi; w praktyce także udział w oględzinach w sprawach o zranienie lub zabójstwo.
• Egzekucja orzeczeń: ściąganie zasądzonych należności, udział w egzekucji i w czynnościach typu „wwiązanie w dobra” (wprowadzenie w posiadanie).
• Czynności porządkowe: dbanie o spokój i bezpieczeństwo podczas rozpraw, doprowadzanie osób, aresztowania i dozór nad aresztem – jeśli taki obowiązek przewidywał miejscowy zwyczaj.

	ŻYCIE	KADENCJA
Adam Mikulski	?	1794

EKONOMICZNI

„Ekonomiczni” to ludzie od gospodarki i pieniędzy miasta — w praktyce: od miejskiego skarbu (kasy), dochodów oraz wydatków, a także od administrowania tym, co miasto posiadało i z czego czerpało przychody. W miastach epoki nowożytnej i porozbiorowej te czynności wyraźnie wyodrębniano jako sferę „ekonomiczną” (skarbową) w ramach władz miejskich.

Uprawnienia i obowiązki:

• Prowadzenie kasy miejskiej: przyjmowanie wpływów, wypłaty, kwitowanie, pilnowanie obiegu gotówki i dokumentów kasowych.
• Ewidencja i rachunkowość: sporządzanie zestawień przychodów i rozchodów, rocznych rachunków oraz „etatów” (planów/budżetów kasy).
• Dochody miasta: nadzór nad poborem należności miejskich (opłaty, czynsze, należności z praw i pożytków miejskich), a w XIX w. wprost mówi się o dochodach „kas miejskich ekonomicznych” z różnych opłat pobieranych według list i klasyfikacji.
• Gospodarka majątkiem komunalnym: administrowanie miejskimi gruntami, budynkami i innymi składnikami majątku (dzierżawy, czynsze, kontrakty), czyli „ekonomia” rozumiana dosłownie jako zarząd zasobem. (To jest logiczne tło dla Twoich wzmianek już w 1794 r., kiedy praktyka miejska bywa wcześniejsza niż późniejsza papierologia etatowa).
• Kontrola i odpowiedzialność: w modelu znanym z Królestwa Polskiego kasa ekonomiczna była traktowana jako rzecz szczególnie wrażliwa — stąd podkreślana odpowiedzialność przełożonych miasta i urzędnika kasowego.

	ŻYCIE	KADENCJA
Michał Bednarzewski	1769-1825	1796
Adam Wróblewski	1755-1810	1796

GMINNI

Gminni stanowili przedstawicieli ogółu uprawnionych obywateli miasta i tworzyli, obok rady i ławy, trzeci z tradycyjnych porządków miejskich. Nie byli urzędnikami wykonawczymi na wzór burmistrza, rajców czy pisarza, lecz przede wszystkim reprezentantami mieszczaństwa uczestniczącymi w podejmowaniu najważniejszych decyzji dotyczących wspólnoty. Józef Kermisz, omawiając organizację miast u schyłku Rzeczypospolitej, porównywał rolę gminnych i ławników do funkcji organu przedstawicielskiego, podczas gdy rada wraz z urzędnikami kancelaryjnymi stanowiła właściwy aparat wykonawczy miasta.

Pozycja gminnych została szczegółowo określona w reformach miejskich końca XVIII w. W systemie Sejmu Wielkiego byli oni przede wszystkim wybierani do udziału w elekcji władz miejskich i tylko w ważniejszych sprawach zwoływani na ogólne zgromadzenia miejskie. Konstytucja grodzieńska z 1793 r. znacznie wzmocniła i ustabilizowała ich pozycję: gminni mieli być wybierani na czteroletnią kadencję i występować jako umocowani reprezentanci obywateli miasta. Co szczególnie istotne, ogół posesjonatów wybierał bezpośrednio właśnie gminnych, natomiast dalsze urzędy obsadzano już pośrednio z ich udziałem.

Tworzyło to swoistą drabinę urzędów miejskich: od posesjonata poprzez gminnego i ławnika do rajcy, a następnie najwyższych godności miejskich. Kermisz podkreśla, że przywrócono wówczas tradycyjne trzy porządki: radę, ławę i gmin, a zasadę awansu ujmowano następująco: posesjonat zostawał gminnym, gminny ławnikiem, ławnik rajcą, a rajca mógł osiągnąć urząd prezydenta. Wyjątek stanowili mieszczanie posiadający odpowiedni cenzus naukowy, którzy mogli kandydować bezpośrednio do wyższych urzędów.

W praktyce gminni byli więc łącznikiem między ogółem obywateli a właściwym magistratem. Ich obecność przy uchwałach i wyborach nadawała decyzjom władz miejskich szerszą reprezentację wspólnotową. Zachowanie tytułu gminnego w ostrowskich źródłach z lat 1794–1796 jest szczególnie interesujące, ponieważ przypada na moment gwałtownej zmiany ustrojowej: schyłek Rzeczypospolitej i początek administracji austriackiej. Nie należy zatem automatycznie zakładać, że każdy ostrowski „gminny” z 1795 czy 1796 r. wykonywał dokładnie wszystkie kompetencje określone ustawodawstwem grodzieńskim; źródła ostrowskie pokazują jednak wyraźną ciągłość dawnej nomenklatury i tradycji ustrojowej w pierwszych latach po rozbiorze.

Kompetencje i rola gminnych u schyłku Rzeczypospolitej:

• Reprezentacja obywateli miasta: gminni występowali jako przedstawiciele uprawnionego politycznie mieszczaństwa wobec magistratu i pozostałych porządków miejskich.
• Udział w zgromadzeniach miejskich („publicach”): wspólnie z magistratem i ławnikami uczestniczyli w rozpatrywaniu spraw dotyczących całej wspólnoty.
• Bezpośredni mandat obywateli: według ustroju grodzieńskiego gminnych wybierał bezpośrednio ogół uprawnionych posesjonatów; w ten sposób stanowili najbliższe wspólnocie ogniwo władz miejskich.
• Wybór kolejnych urzędników: nowo wybrani gminni uczestniczyli następnie w wyborze ławników, a wraz z nimi także rajców. Kermisz pokazuje ten mechanizm bardzo dokładnie na przykładzie wyborów lubelskich z marca 1794 r.
• Udział w sprawach podatkowych i gospodarczych: jako reprezentanci obywateli uczestniczyli w rozkładaniu na mieszkańców ciężarów i podatków uchwalonych przez władze państwowe.
• Reprezentowanie środowisk miejskich: z ramienia magistratu mogli uczestniczyć w zebraniach cechów i konfraterni kupieckich oraz przedstawiać władzom miejskim ich postulaty.
• Ogniwo kariery urzędniczej: funkcja gminnego stanowiła najniższy szczebel formalnej drogi prowadzącej do ławy, rady i najwyższych urzędów miejskich.

J. Kermisz, Lublin i Lubelskie w ostatnich latach Rzeczypospolitej (1788–1794), t. 1: W czasie Sejmu Wielkiego i wojny polsko-rosyjskiej 1792 r. oraz pod rządami targowicko-grodzieńskimi, Lublin 1939, s. 187–191, zwłaszcza s. 187–188.

	ŻYCIE	KADENCJA
Józef Kalisz	1762-?	1794
Jan Czopik	1765-?	1795,1796
Marcin Gruszczyk	1760-?	1796
Mikołaj Markiewicz	1754-1823	1796

REGENCI

Regent był zawodowym urzędnikiem kancelaryjnym należącym do stałego aparatu magistratu. Jego funkcja była ściśle związana z prowadzeniem akt, obsługą kancelarii oraz zapewnieniem ciągłości pracy urzędu i sądu. W przeciwieństwie do rajców, ławników czy gminnych, których pozycja wynikała przede wszystkim z udziału w kolegialnych organach miejskich, regent należał do grona urzędników wykonujących na co dzień wyspecjalizowane czynności kancelaryjne.

Szczególnie wyraźnie pokazuje to organizacja władz miejskich u schyłku Rzeczypospolitej. Józef Kermisz zalicza radę wraz z syndykiem, pisarzem i regentem do „płatnego Magistratu” stanowiącego władzę wykonawczą miasta, przeciwstawiając go ławnikom i gminnym, których rola miała bardziej przedstawicielski charakter. Regent nie był więc jedynie pomocnikiem pisarza, ale należał do właściwego personelu urzędowego miasta.

Istotne jest również to, że urząd regenta nie zawsze miał jednolity charakter. Podczas organizacji władz Lublina w marcu 1794 r. osobno wybierano regenta Magistratu i regenta sądowego. Rozróżnienie to wskazuje, że zakres czynności regenta zależał od instytucji, przy której funkcjonował: jeden obsługiwał kancelarię właściwego magistratu, drugi zaś kancelarię związaną z działalnością sądu. W małym mieście, takim jak Ostrów, gdzie aparat urzędniczy był znacznie skromniejszy, kompetencje te mogły skupiać się w ręku jednej osoby.

W źródłach ostrowskich urząd regenta pojawia się u schyłku XVIII w. Przy jego charakterystyce należy zachować ostrożność: samo określenie „regent” nie pozwala jeszcze automatycznie utożsamić go ani z pisarzem miejskim, ani z późniejszym rejentem-notariuszem. Był to przede wszystkim urzędnik kancelaryjny odpowiedzialny za bieżącą obsługę dokumentacji magistratu lub sądu, działający obok pisarza, a niekoniecznie zamiast niego.

Kompetencje regenta:

• obsługa kancelarii magistratu lub sądu – udział w bieżącym prowadzeniu spraw wymagających formy pisemnej;
• prowadzenie i porządkowanie akt – dbanie o ciągłość dokumentacji powstającej w toku działalności urzędu;
• przygotowywanie wpisów, protokołów i innych dokumentów urzędowych zgodnie z praktyką kancelaryjną;
• sporządzanie wypisów i odpisów z ksiąg dla stron zainteresowanych daną czynnością prawną;
• współpraca z pisarzem miejskim lub sądowym, który pozostawał odrębnym urzędnikiem kancelarii;
• obsługa czynności sądowych, jeżeli pełnił funkcję regenta sądowego;
• zapewnienie ciągłości pracy kancelarii, niezależnie od zmian w składzie wybieralnych władz miasta.

J. Kermisz, Lublin i Lubelskie w ostatnich latach Rzeczypospolitej (1788–1794), t. 1: W czasie Sejmu Wielkiego i wojny polsko-rosyjskiej 1792 r. oraz pod rządami targowicko-grodzieńskimi, Lublin 1939, s. 188, 192–193.

	ŻYCIE	KADENCJA
Mikołaj Markiewicz	1754-1823	1795,1796, 1797

SYNDYCY

Syndyk miejski był urzędnikiem wyspecjalizowanym przede wszystkim w obsłudze prawnej interesów miasta. W ustroju miejskim schyłku Rzeczypospolitej należał, obok pisarza i regenta, do stałego aparatu magistratu. Józef Kermisz zalicza radę wraz z syndykiem, pisarzem i regentem do wykonawczej, opłacanej części władz miejskich, odróżniając ją od ławników i gminnych, których funkcje miały charakter bardziej przedstawicielski.

Urząd syndyka nie był więc w Ostrowie instytucją stworzoną dopiero przez administrację austriacką. Już przepisy okresu Sejmu Wielkiego przewidywały jego obecność w zreformowanym magistracie. W organizacji konstytucyjnej miasta syndyka, podobnie jak pisarza, ustanawiał wybrany magistrat; w Lublinie w kwietniu 1792 r. syndyk został wymieniony wśród oficjalistów powoływanych po ukonstytuowaniu nowych władz miejskich.

Szczególnie interesujące dla Ostrowa są rozwiązania konstytucji grodzieńskiej z 1793 r. Kermisz podaje, że w najmniejszych miastach królewskich, określanych jako miasta parafialne, magistrat miał składać się z trzech radców i syndyka, zaś burmistrza wybierano spośród członków rady. Obok magistratu funkcjonował osobny sąd zwyczajny złożony z wójta i czterech ławników. Oznacza to, że syndyk należał do właściwego zarządu miejskiego, a nie do kolegium wójtowsko-ławniczego.

Najlepiej uchwytną w źródłach funkcją syndyka było reprezentowanie interesów prawnych miasta. Kermisz podaje znakomity przykład z 1794 r.: gdy Lublin prowadził spór o status Podzamcza, magistrat wysłał do Warszawy radcę Piechowicza oraz syndyka Andrzeja Kozyrskiego. Delegaci składali Komisji Policji memoriały i przedstawiali argumentację prawną miasta. Syndyk występuje tu zatem jako fachowy reprezentant magistratu w sporze prowadzonym przed nadrzędną instancją państwową.

Po zajęciu Lubelszczyzny przez Austrię urząd syndyka nie zniknął, lecz został włączony w nowy system administracyjny. Dlatego występujących w Ostrowie w latach 1795–1800 syndyków należy widzieć raczej jako kontynuację wcześniejszego urzędu miejskiego przekształconego przez administrację habsburską, a nie jako całkowicie nową funkcję wprowadzoną po III rozbiorze.

Kompetencje syndyka:

• ochrona prawnych interesów miasta – przygotowywanie stanowiska magistratu w sporach oraz występowanie w jego imieniu wobec władz nadrzędnych;
• udział w wykonawczej części magistratu – syndyk, obok pisarza i regenta, należał do stałego aparatu urzędowego miasta;
• sporządzanie i opiniowanie pism o charakterze prawnym, zwłaszcza memoriałów, odpowiedzi i argumentacji w sprawach spornych;
• reprezentowanie miasta przed urzędami i instancjami nadrzędnymi – czego bezpośrednim przykładem jest misja syndyka Andrzeja Kozyrskiego do Komisji Policji w Warszawie w 1794 r.;
• współpraca z radą miejską i burmistrzem w sprawach wymagających wiedzy prawnej;
• udział w bieżącym zarządzie miejskim, przy czym syndyk nie należał do sądu wójtowsko-ławniczego – w systemie grodzieńskim magistrat i sąd zwyczajny stanowiły dwa odrębne zespoły urzędnicze;
• w okresie austriackim – wykonywanie rozszerzonych funkcji prawnych i sądowych wynikających już z habsburskiej organizacji magistratu; tę część kompetencji należy jednak wyraźnie oddzielić chronologicznie od funkcji syndyka staropolskiego.

J. Kermisz, Lublin i Lubelskie w ostatnich latach Rzeczypospolitej (1788–1794), t. 1: W czasie Sejmu Wielkiego i wojny polsko-rosyjskiej 1792 r. oraz pod rządami targowicko-grodzieńskimi, Lublin 1939, s. 72, 96, 188, 192, 194–195.

	ŻYCIE	KADENCJA
Jan Sawczuk	1759-1826	1795,1796
Teodor Gruszczyk	1772-1826	1799,1800

PISARZE

W miastach lokowanych na prawie magdeburskim a takim od 1548 r. stał się Ostrów funkcjonowanie rady, ławy i sądu wójtowskiego wymagało stałej obsługi kancelaryjnej, czyli kogoś, kto spisywał, porządkował, uwierzytelniał i wydawał urzędowe świadectwa czynności prawnych. Tę rolę pełnił pisarz miejski, często nazywany też notariuszem miejskim (notarius civitatis). W ujęciu badaczy był to urzędnik o pozycji kluczowej: stojący na czele praktyki kancelaryjnej, odpowiadający za jej rzetelność (włącznie z odpowiedzialnością prawną), a jego zakres czynności był wyjątkowo szeroki.

W mniejszych ośrodkach bardzo często jedna osoba wykonywała zadania, które gdzie indziej rozdzielano między kilku pisarzy: radzieckiego i wójtowsko-ławniczego. To dobrze pasuje do charakteru ostrowskich ksiąg, gdzie w tytule późnej księgi sądowej podkreślono współwystępowanie zapisów „wójtowskich, ławniczych i radzieckich” (advocatialia, scabinalia, consuliaria).

Najważniejsze kompetencje pisarza miejskiego (praktyka staropolska):

• Status urzędowy: pisarz był zwykle zaprzysiężony, wynagradzany, a w praktyce bywał urzędnikiem długoletnim (czasem „w zasadzie dożywotnim”), co sprzyjało ciągłości kancelarii.
• Prowadzenie kancelarii miejskiej: organizacja obiegu pism, przechowywanie akt i dbałość o ich formę oraz wiarygodność.
• Prowadzenie ksiąg miejskich (w zależności od miejscowej praktyki: radzieckich, wójtowsko-ławniczych, mieszanych): wpisy spraw spornych i niespornych, czynności urzędowych, rejestry.
• Protokołowanie posiedzeń i czynności wymagających zapisu urzędowego, np.: testamentów, inwentarzy pośmiertnych, działów spadku, „wizji dóbr” (czynności oględzinowo-granicznych / opisowych).
• Redagowanie pism urzędowych miasta: uchwał, wezwań, zaświadczeń, korespondencji wychodzącej (do właściciela/starosty, sądów, innych miast, urzędów).
• Wydawanie wypisów/ekstraktów i odpisów z ksiąg (czyli „urzędowej pamięci” miasta) dla stron — w praktyce niezbędne do dowodzenia praw majątkowych, spadkowych czy zobowiązań.
• Obsługa czynności prywatnoprawnych mieszczan dokonywanych „przed urzędem” (zwłaszcza dotyczących własności i zobowiązań), co zbliżało pisarza do funkcji notarialnych.
• (Często w małych miastach) łączenie funkcji: poza byciem sekretarzem rady i nierzadko ławy, pisarz mógł pełnić także zadania syndyka (działania prawne w imieniu miasta) czy nawet księgowego — zależnie od potrzeb i lokalnej tradycji.

	ŻYCIE	KADENCJA	UWAGI
Piotr Zaręba		?-1617-?
Wawrzyniec Agata		?-1633-?
Krzysztof Burkowicz	ok. 1630-1682	?-1654-?
Wojciech Zając	ok. 1644-1698	?-1671-?
Maciej Jan Refik	ok. 1620-1691	?-1673-1675-?
Stanisław Łuszczyński	ok. 1664-1688	?-1682-1688
Stanisław Żemelski	ok. 1660-?	1689-1697-?
Szymon Marczyk	1671-1709	?-1702-1709
Wojciech Babicki	1680-1731	1709-1731
Franciszek Józef Kopiński	ok. 1725-?	?-1747-1751-?
Józef Siemiaszko	ok. 1730-1755	?-1754-1755
Jakub Sawczuk	ok. 1750-?	?-1770-?
Maciej Niedbalski	ok. 1750-?	?-1784-?	radziecki i landwójtowski
Józef Bujalski	ok. 1740-?	?-1783-1790-? 1795-?
Jan Sawczuk	ok. 1759-1826		sądowy
Teodor Aleksandrowicz	ok. 1770-?	?-1794-1795

ZABÓR AUSTRIACKI MAGISTRAT 1795 – 1809

BURMISTRZOWIE

Po III rozbiorze (1795) Ostrów jako dawniej miasto królewskie znalazł się w zaborze austriackim, w obrębie tzw. Galicji Zachodniej (Nowej), formalnie włączonej do monarchii Habsburgów w marcu 1796 r. W tej nowej rzeczywistości zmienił się nie tylko język urzędowy, ale i sama logika rządzenia miastem: od samorządu opartego na dawnych przywilejach ku administracji „regulowanej” przez państwo.

Monografia: Dzieje Ostrowa Lubelskiego odnotowuje, że w czasie reorganizacji władz miejskich przeprowadzonej przez Austriaków Ostrów otrzymał „uregulowany Magistrat”, w którego skład wchodził burmistrz, syndyk i ławnicy (asesorowie). W praktyce oznaczało to, że burmistrz stawał się przede wszystkim pierwszym urzędnikiem wykonawczym miasta, odpowiedzialnym za wykonywanie zarządzeń zwierzchności (cyrkułu/dystryktu), a nie tylko za wewnętrzne sprawy mieszczan. Dodatkowym kontekstem była zmieniająca się przynależność administracyjna: Ostrów w Galicji Zachodniej znalazł się początkowo w cyrkule lubelskim, a od 1803 r. po reformie w nowym dystrykcie włodawskim.

W 1809 r. nastąpił kolejny zwrot: na mocy pokoju w Schönbrunn Galicja Zachodnia została oderwana od Austrii i znalazła się w granicach Księstwa Warszawskiego. W tym modelu burmistrz był mianowany przez księcia (władcę Księstwa) i miał do pomocy ławników honorowych.

Kompetencje burmistrza w tym okresie:

• kierowanie magistratem „uregulowanym” i wykonywanie bieżących decyzji administracyjnych w mieście (rola organu wykonawczego);
• utrzymywanie porządku i bezpieczeństwa publicznego w ramach polityki „policyjnej” państwa zaborczego (w praktyce: nadzór nad ładem miejskim i egzekucją nakazów);
• nadzór nad finansami i dochodami miejskimi oraz realizacja obciążeń nakładanych na miasto; w Ostrowie władze austriackie próbowały zapewnić miastu stały dochód m.in. przez wprowadzenie w 1802 r. taksy policyjnej na rzecz kasy miejskiej (pobieranej od szynkarzy), a w 1809 r. dochody miasta wynosiły 434 złp;
• reprezentowanie miasta wobec zwierzchności administracyjnej (urzędu cyrkularnego/dystryktowego), przekazywanie raportów i realizacja poleceń;
• po 1809 r. – sprawowanie władzy miejskiej w modelu Księstwa Warszawskiego jako burmistrz mianowany przez księcia, wspierany przez ławników honorowych.

	ŻYCIE	KADENCJA
Jakub Kozłowski	1775-?	1795-1801
Jan Sawczuk	1759-1826	1802-1803-?

ŁAWNICY

Po 1795 r., w warunkach administracji austriackiej, Ostrów otrzymał tzw. uregulowany magistrat, w którego skład obok burmistrza i syndyka wchodzili także ławnicy (asesorowie). W tym ustroju magistrat przestawał być „starym samorządem” w dawnym sensie, a stawał się najniższym organem administracji państwowej i sądowej.

W austriackiej ordynacji miejskiej (1783) prace magistratu porządkowano na trzy wydziały (senaty): polityczny, cywilny i karny; dwa ostatnie miały charakter sądowy. W praktyce małych miast ławnicy/asesorowie byli po prostu „członkami składu”, którzy współorzekali i współpodpisywali decyzje obok burmistrza/syndyka.

Kompetencje ławników (asesorów):

• udział w pracach uregulowanego magistratu jako członkowie kolegium (pomocnicy i współdecydenci burmistrza oraz syndyka)
• współorzekanie w sprawach cywilnych i karnych rozpatrywanych przez magistrat (w logice senatów cywilnego i karnego)
• udział w senacie politycznym (administracyjnym) w tych miastach, gdzie magistrat wykonywał zarazem zadania porządkowe i administracyjne z polecenia zwierzchności
• udział w czynnościach urzędowych wymagających formy kancelaryjnej: zatwierdzanie i poświadczanie decyzji oraz czynności dokonywanych „przed magistratem” (podpisy, asysta urzędowa)
• w realiach małego miasta: pełnienie roli „stałych ludzi urzędu” do wykonywania zadań zlecanych przez burmistrza/syndyka (czyli praktyczna pomoc w bieżącej pracy magistratu)

	ŻYCIE	KADENCJA
Michał Sawczuk	1769-?	1799
Stefan Kalisz	1766-1847	1799
Michał Bednarzewski	1769-1825	1799
Michał Maleszyk	1763-1843	1799
Teodor Maleszyk	1760-?	1800
Mikołaj Kapitan	1760-?	1800
Eliasz Kulikiewicz	1753-1808	1800
Józef Kalisz	1762-?	1800
Krzysztof Jedlecki	?-1823	1801
Ignacy Walenty Październicki	1776-?	1808,1809
Jakub Kozłowski	1775-?	1808,1809
Tomasz Furmanowicz	1768-1831	1809
Wojciech Maleszyk	1769-1829	1809

PISARZE

Pisarz magistratowy należał do najważniejszych fachowych urzędników kancelaryjnych miasta. Po zajęciu Ostrowa przez Austrię jego urząd zachował podstawową funkcję znaną jeszcze z czasów Rzeczypospolitej: utrwalanie działalności władz miejskich w formie pisemnej lecz wykonywał ją już w ramach coraz bardziej sformalizowanego aparatu administracyjnego monarchii habsburskiej. Magistraty uregulowane były stopniowo przekształcane w najniższe organy administracji państwowej i sądownictwa, co zwiększało znaczenie prawidłowego prowadzenia protokołów, ksiąg, korespondencji i akt.

Nie był to zatem jedynie „człowiek umiejący pisać”, lecz fachowy obsługujący kancelarię urzędu, od którego zależało nadanie decyzjom magistratu właściwej formy dokumentowej. To przez jego ręce przechodziły podania mieszkańców, zarządzenia, protokoły posiedzeń, wpisy dotyczące spraw gospodarczych, policyjnych i sądowych, a także wypisy wydawane zainteresowanym stronom. Bardzo dobrze pokazuje to zachowana lubelska księga z 1795 r., nosząca tytuł: „Protokół Memoryałów przez Strony do Magestratu Lubel[skiego] w interesach Ekonomicznych y Policyinych podawanych […] przez Pisarza Magistratowego krotko Sposobem Wpisu wciągnionych”. Jest to bezpośrednie świadectwo, że pisarz magistratowy przyjmowane sprawy ujmował w formę kancelaryjnego wpisu i tworzył urzędową pamięć działalności magistratu.

W niewielkim mieście takim jak Ostrów zakres czynności pisarza musiał być w praktyce szeroki. Przy skromnej obsadzie kancelarii jedna osoba mogła obsługiwać zarówno administracyjną, jak i sądową stronę działalności magistratu. Nie oznacza to jednak, że pisarza należy automatycznie utożsamiać z regentem, sekretarzem czy kancelistą. Były to odrębne nazwy urzędowe, których rzeczywisty zakres mógł się w małych ośrodkach częściowo pokrywać.

Zmiana ustrojowa po 1795 r. wpływała również na charakter dokumentacji. Dawna księga miejska nie była już jedynym podstawowym narzędziem kancelarii. Coraz większego znaczenia nabierały protokoły poszczególnych kategorii spraw, registratury, wykazy, korespondencja z władzami nadrzędnymi oraz odrębna dokumentacja gospodarcza i sądowa. Dobrze ilustrują to zachowane akta magistratu lubelskiego z lat 1795-1810: obok ksiąg sądowych występują osobne protokoły memoriałów, indeksy i sumariusze czynności magistrackich.

W Ostrowie urząd pisarza miał przy tym szczególne znaczenie dla ciągłości miejscowej administracji. Zmiana państwowości nie oznaczała bowiem natychmiastowego zerwania ze staropolską tradycją kancelaryjną. W pierwszych latach panowania austriackiego nadal funkcjonowali ludzie wywodzący się z miejscowego środowiska, a nowe wymagania administracyjne nakładały się na wcześniejsze formy prowadzenia akt. Pisarz znajdował się więc na styku dwóch systemów: dawnego miasta prawa magdeburskiego i nowej, biurokratycznej administracji austriackiej.

Kompetencje pisarza:

• prowadzenie protokołów magistratu i utrwalanie podejmowanych przez urząd decyzji;
• wpisywanie podań i memoriałów mieszkańców do właściwych ksiąg i protokołów – czynność bezpośrednio poświadczona dla magistratu lubelskiego w 1795 r.;
• sporządzanie dokumentów i pism wychodzących z magistratu, w tym odpowiedzi, zaświadczeń, wezwań i raportów;
• prowadzenie dokumentacji spraw gospodarczych i policyjnych, stanowiących coraz większą część działalności władz miejskich;
• obsługa kancelaryjna spraw sądowych magistratu: protokołowanie czynności, sporządzanie wpisów, przygotowywanie wypisów i porządkowanie dokumentacji;
• wydawanie odpisów, wypisów i ekstraktów z akt, służących mieszkańcom jako urzędowe potwierdzenie dokonanych czynności lub przysługujących im praw;
• porządkowanie bieżących akt urzędu i umożliwianie późniejszego odnalezienia wcześniejszych wpisów oraz dokumentów;
• obsługa korespondencji ze zwierzchnością austriacką – przekładanie poleceń władz nadrzędnych na miejscową praktykę kancelaryjną oraz przygotowywanie odpowiedzi i raportów magistratu;
• w realiach małego miasta: łączenie kilku rodzajów pracy kancelaryjnej, które w większych magistratach wykonywało kilku wyspecjalizowanych urzędników.

K. Ślusarek, „Józefińska reorganizacja magistratów w Galicji jako czynnik kształtowania nowej elity urzędniczej miast”, „Galicja. Studia i materiały” 2024, nr 11, s. 368-383, zwłaszcza s. 370-371.

	ŻYCIE	KADENCJA
Michał Czeszewski	ok. 1770-?	?-1796-?
Franciszek Dąbrowski	?	?-1797-?
Ignacy Walenty Październicki	ok. 1776-?	?-1798-1808-?

KASJERZY

Kasjer miejski należał do aparatu finansowego magistratu i odpowiadał przede wszystkim za prowadzenie kasy miasta. W ustroju austriackim urząd ten został wyraźniej wyodrębniony niż w dawnej organizacji miejskiej Rzeczypospolitej. Dobrym punktem odniesienia jest Zamość, gdzie po reformie z 1785 r. magistrat tworzyli burmistrz, dwaj rajcy, syndyk i właśnie kasjer; taki układ utrzymywał się również w okresie obejmującym lata 1795–1809. Od 1805 r. obsada członków magistratu została dodatkowo podporządkowana władzom państwowym i następowała w drodze nominacji poprzedzonej konkursem.

Kasjer nie decydował samodzielnie o polityce finansowej miasta. Jego zadaniem było przede wszystkim wykonywanie uchwał i dyspozycji finansowych magistratu: przyjmowanie należności wpływających do kasy, dokonywanie zatwierdzonych wypłat oraz prowadzenie dokumentacji pozwalającej rozliczyć rzeczywisty stan gotówki z zapisami rachunkowymi. Rozdzielenie funkcji kasjera i kontrolera kasowego, poświadczone np. w magistracie Trembowli w 1807 r., pokazuje, że austriacki model administracji dążył do oddzielenia osoby bezpośrednio obracającej pieniędzmi od urzędnika sprawdzającego prawidłowość jej czynności.

W małych miastach rozdział ten nie zawsze był jednak możliwy. Niewielka liczba urzędników powodowała łączenie funkcji. Krzysztof Ślusarek podaje przykład Tuchowa, gdzie jeszcze w 1820 r. przy kasie miejskiej pracował kasjer, który równocześnie pełnił obowiązki pisarza. Taki model dobrze pokazuje realia mniejszych ośrodków, w których jeden urzędnik mógł zajmować się zarówno obrotem gotówkowym, jak i częścią dokumentacji kancelaryjnej.

W przypadku Ostrowa obecność Wojciecha Maleszyka jako kasjera w 1809 r. wskazuje zatem na istnienie wyodrębnionej funkcji związanej z miejską kasą. Nie oznacza to jednak automatycznie, że cały ostrowski magistrat był zorganizowany dokładnie według modelu dużych „magistratów uregulowanych”. Ślusarek zwraca uwagę, że pełną reformę józefińską przeprowadzono tylko w części galicyjskich miast, a w mniejszych ośrodkach występowały uproszczone formy administracji miejskiej.

Dla Ostrowa ważny jest również szerszy kontekst finansowy. Władze austriackie dążyły do tego, aby dochody i wydatki miasta były ujmowane w odrębnej, kontrolowalnej kasie. Sama obecność urzędu kasjera świadczy więc o postępującej biurokratyzacji gospodarki miejskiej: pieniądze miasta miały już nie pozostawać wyłącznie pod osobistą pieczą burmistrza czy rajców, lecz być powierzane urzędnikowi odpowiedzialnemu za ich przyjmowanie, przechowywanie i rozliczanie.

Kompetencje kasjera miejskiego:

• prowadzenie kasy miejskiej i bezpośrednia odpowiedzialność za znajdujące się w niej środki;
• przyjmowanie dochodów miasta: opłat, czynszów, należności, podatków i innych wpływów przeznaczonych do kasy;
• dokonywanie wypłat na podstawie decyzji i poleceń właściwych władz miejskich;
• prowadzenie bieżącej ewidencji przychodów i rozchodów oraz uzgadnianie zapisów ze stanem faktycznym pieniędzy;
• przechowywanie kwitów i innych dowodów kasowych, stanowiących podstawę rozliczenia dokonanych operacji;
• sporządzanie okresowych rozliczeń kasy i przedstawianie ich do kontroli;
• współpraca z kontrolerem kasowym, jeśli urząd taki w danym magistracie istniał; poświadczone rozdzielenie obu funkcji pokazuje, że kasjer odpowiadał za obrót środkami, kontroler zaś za jego sprawdzanie;
• w małych miastach możliwe było łączenie funkcji kasjera z innym urzędem, zwłaszcza pisarza lub asesora; takie rozwiązania są poświadczone w administracji galicyjskich miasteczek.

K. Ślusarek, „Józefińska reorganizacja magistratów w Galicji jako czynnik kształtowania nowej elity urzędniczej miast”, „Galicja. Studia i Materiały” 2024, t. 11, s. 368–383, zwłaszcza s. 377–382.

Z. Stankiewicz, „Zamość pod okupacją austriacką w latach 1772–1809”, „Archiwariusz Zamojski” 2020, t. XVIII, s. 69–162, zwłaszcza s. 153–154.

	ŻYCIE	KADENCJA
Wojciech Maleszyk	1769-1829	1809

GMINNI

W okresie zaboru austriackiego określenie „gminni” należy rozumieć nieco inaczej niż w ostatnich latach I Rzeczypospolitej. Po 1795 r. dawny ustrój miejski został podporządkowany administracji monarchii habsburskiej, a Ostrów otrzymał tzw. uregulowany magistrat, którego zasadniczy trzon tworzyli burmistrz, syndyk oraz ławnicy, występujący w systemie austriackim jako asesorowie. Gminni nie należeli więc do właściwego kolegium magistrackiego w takim znaczeniu jak burmistrz czy asesorowie. Reprezentowali raczej samą gminę miejską, czyli ogół mieszczan, stanowiąc miejscowe ogniwo pomiędzy mieszkańcami a urzędem.

Zachowany dla Ostrowa wykaz z 1809 r. jest pod tym względem szczególnie interesujący. Wymienia aż dwunastu gminnych, spośród których Michał Maleszyk i Stefan Kalisz noszą dodatkowo tytuł setników. Świadczy to o zachowaniu w mieście niższego szczebla organizacji wspólnoty, służącego przede wszystkim wykonywaniu zadań porządkowych, administracyjnych i zbiorowych. Samo określenie „setnik” nie musi mieć tutaj znaczenia wojskowego. W dawnej praktyce miejskiej podobnymi nazwami określano również osoby stojące na czele określonej grupy mieszkańców i pośredniczące między nią a władzami. W przypadku Ostrowa dokładny zakres kompetencji setników nie jest jeszcze dostatecznie rozpoznany, dlatego należy zachować ostrożność w utożsamianiu ich z konkretnym urzędem znanym z innych miast.

Obecność gminnych w źródle z ostatniego roku panowania austriackiego pokazuje zarazem, że wprowadzenie nowych struktur administracyjnych nie przekreśliło od razu miejscowych tradycji samorządowych. Obok urzędników magistrackich nadal potrzebni byli ludzie wywodzący się bezpośrednio ze społeczności miejskiej, którym można było powierzyć przekazywanie zarządzeń, organizowanie mieszkańców oraz udział w wykonywaniu obowiązków nakładanych na miasto. W małym ośrodku, jakim był Ostrów, granica pomiędzy formalnym urzędem a funkcją pełnioną w imieniu wspólnoty mogła być zresztą znacznie mniej wyraźna niż w dużych miastach.

Kompetencje i rola gminnych w okresie austriackim:

• reprezentowanie mieszkańców miasta wobec burmistrza i magistratu oraz przekazywanie władzom potrzeb i spraw dotyczących miejscowej społeczności;
• pośredniczenie w ogłaszaniu i wykonywaniu zarządzeń magistratu oraz administracji nadrzędnej;
• pomoc przy organizowaniu mieszkańców do wykonywania obowiązków publicznych, zwłaszcza powinności nakładanych na miasto;
• udział w sprawach porządkowych i gospodarczych wymagających współdziałania magistratu z ogółem mieszczan;
• występowanie w imieniu gminy przy czynnościach dotyczących całej wspólnoty miejskiej, w szczególności przy rozkładzie ciężarów, świadczeń i innych obowiązków zbiorowych;
• w przypadku setników – prawdopodobnie sprawowanie funkcji zwierzchniej lub porządkowej wobec określonej części mieszkańców oraz ułatwianie magistratowi organizacji ludności i wykonywania jego poleceń.

W odróżnieniu od gminnych znanych z ustawodawstwa miejskiego Sejmu Wielkiego, których miejsce w procedurze wyborczej zostało szczegółowo określone prawem z 1791 r., ostrowskich gminnych z 1809 r. należy zatem traktować przede wszystkim jako przedstawicieli i funkcjonariuszy wspólnoty miejskiej działających u boku administracji magistrackiej. Zachowany wykaz jest tym cenniejszy, że dokumentuje ten najniższy, zazwyczaj słabo widoczny w źródłach szczebel miejscowej organizacji miejskiej tuż przed upadkiem panowania austriackiego i przejściem Ostrowa pod władzę Księstwa Warszawskiego.

	ŻYCIE	KADENCJA
Michał Maleszyk setnik	1763-1843	1809
Stefan Kalisz setnik	1766-1847	1809
Eliasz Korzan	1758-1834	1809
Stefan Wawrysik	1759-?	1809
Mikołaj Kapitan	1760-?	1809
Marcin Gruszczyk	1760-?	1809
Teodor Maleszyk	1760-?	1809
Paweł Kulikiewicz	1732-1815	1809
Wojciech Walkiewicz	1763-1827	1809
Andrzej Włas	1764-?	1809
Teodor Gruszczyk	1772-1826	1809
Jan Sawczuk	1759-1826	1809

KSIĘSTWO WARSZAWSKIE 1807 – 1815

MAGISTRAT 1809 – 1816

BURMISTRZOWIE

W latach 1809–1816 burmistrz był najważniejszym urzędnikiem wykonawczym miasta. Po włączeniu Ostrowa do Księstwa Warszawskiego urząd ten funkcjonował już w ramach scentralizowanej administracji państwowej. Dekret Fryderyka Augusta z 23 lutego 1809 r. powierzał burmistrzowi obowiązki miejscowej administracji wykonywane pod nadzorem podprefekta powiatowego. Burmistrz był mianowany przez monarchę i nie pochodził z wyboru mieszkańców.

Do jego podstawowych obowiązków należało ogłaszanie mieszkańcom rozkazów i zarządzeń władz zwierzchnich, nadzór nad majątkiem gminnym, odprowadzanie podatków, kierowanie robotami publicznymi, nadzór nad miejscowymi instytucjami, ochrona własności publicznej, udział w organizowaniu rozkładu ciężarów publicznych oraz utrzymywanie porządku w mieście w ramach ówczesnych kompetencji policyjnych.

Burmistrz pozostawał bezpośrednio podporządkowany podprefektowi. Oznaczało to, że nie był już odpowiednikiem staropolskiego burmistrza stojącego na czele autonomicznej rady miejskiej, lecz urzędnikiem wykonującym miejscową administrację jako część hierarchicznego aparatu państwowego. Marek Adamczewski określa urząd burmistrza wprost jako władzę wykonawczą ściśle zespoloną z administracją państwową.

Do pomocy burmistrzowi przydzielano ławników. Byli oni mianowani przez podprefekta spośród obywateli umiejących czytać i pisać. Pomagali w wykonywaniu czynności administracyjnych, jednak ostateczna decyzja w sprawach należących do zarządu miasta pozostawała przy burmistrzu. W razie choroby, śmierci albo innej przeszkody jego obowiązki przejmował pierwszy ławnik.

Obok burmistrza funkcjonowała rada miejska. Był to odrębny organ o charakterze uchwałodawczym i samorządowym. W miastach liczących mniej niż 2500 mieszkańców rada składała się z pięciu radnych. Burmistrz wykonywał zarządzenia administracyjne i reprezentował władzę wykonawczą, natomiast rada zajmowała się sprawami należącymi do miejscowej wspólnoty i przedstawiała opinie oraz wnioski dotyczące potrzeb gminy.

Szczególnie czytelnym symbolem pozycji burmistrza była jego pieczęć. Minister spraw wewnętrznych postanowił w 1809 r., że burmistrzowie mają używać pieczęci z herbem Księstwa Warszawskiego i napisem „Burmistrz Miasta NN”, podczas gdy rady miejskie zachowywały pieczęcie z herbem własnego miasta. Rozróżnienie to dobrze oddawało pozycję obu organów. Burmistrz reprezentował państwową władzę wykonawczą w mieście, rada zaś miejscową wspólnotę.

W przypadku Ostrowa urząd burmistrza należy więc rozumieć jako jednoosobową władzę administracyjną miasta, podporządkowaną administracji powiatowej i państwowej. Nie powinno się używać wobec Ostrowa określenia „municypalność” w znaczeniu właściwym dużym miastom Księstwa Warszawskiego. Ostrów był gminą miejską kierowaną przez burmistrza. Municypalności funkcjonowały w największych miastach, natomiast w pozostałych miastach działały gminy miejskie z burmistrzami i radami miejskimi.

Kompetencje burmistrza w latach 1809–1816:

• Kierowanie bieżącą administracją miasta.
• Wykonywanie zarządzeń podprefekta, prefekta i władz centralnych.
• Ogłaszanie mieszkańcom rozkazów i przepisów państwowych.
• Nadzór nad majątkiem i dochodami gminy.
• Organizowanie poboru podatków i innych ciężarów publicznych.
• Nadzór nad robotami publicznymi i instytucjami miejskimi.
• Czuwanie nad porządkiem, bezpieczeństwem i wykonywaniem przepisów policyjnych.
• Ochrona własności publicznej.
• Współpraca z ławnikami oraz radą miejską.
• Reprezentowanie miejscowej administracji wobec władz powiatowych i departamentowych.

Dekret Fryderyka Augusta z 23 lutego 1809 r. o tymczasowej organizacji gmin, „Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego”, t. I, s. 201–209; M. Adamczewski, „Wyobrażenia na pieczęciach władz i urzędów miejskich w Księstwie Warszawskim. Kilka uwag na temat jednego faktu”, „Klio” 56, 2020, nr 4, s. 65–88, zwł. s. 78–83; A. Terpiłowska, „Skutki prawne wojny 1809 roku na ziemi radzyńskiej, czyli słów kilka o zmianach w prawodawstwie w okresie od 1795 do 1815 roku i ich wpływie na lokalną społeczność”, „Radzyński Rocznik Humanistyczny” 23, 2025, s. 75–109, zwł. s. 87–89.

	ŻYCIE	KADENCJA
Józef Noha	?-1813	?-1809-1811
Paweł Filipowski	?	1812-1813
Wojciech Filipowski	1784-1822	1814-1816

RAJCY

W latach 1809–1816 urząd „rajcy” w Ostrowie trzeba czytać inaczej niż w epoce staropolskiej. Dawniej rajca był filarem rady miejskiej w ustroju magdeburskim, współtworzył samorząd i lokalną „policję” miejską. Po 1809 r. Ostrów znalazł się jednak w innym porządku: Księstwa Warszawskiego, a następnie (od 1815/1816) Królestwa Polskiego. Wraz z tym zmieniły się podstawy prawne działania miasta: ukształtował się model municypalny, w którym obok burmistrza działała rada municypalna (rada miejska w znaczeniu nowych przepisów), ale całość była silniej podporządkowana administracji państwowej.

To dlatego w ostrowskim spisie określenie „rajca” z lat 1809–1816 należy rozumieć jako radnego / członka rady municypalnej, nawet jeśli lokalna tradycja językowa utrzymywała dawny tytuł. Kluczowe jest bowiem nie brzmienie nazwy, lecz jej funkcja: rada w tym okresie była przede wszystkim organem samorządu i opiniowania, działającym przy burmistrzu, którego pozycja miała już charakter urzędniczy i „państwowy”.

Kompetencje rajców/radnych w latach 1809–1816:

• udział w pracach rady municypalnej jako przedstawiciele miejskiej wspólnoty (radni), uczestniczący w posiedzeniach i uchwałach rady
• współudział w zarządzie sprawami miejskimi w zakresie przewidzianym dla rady (zwłaszcza sprawy porządkowe i gospodarcze), przy jednoczesnej dominującej roli burmistrza jako organu wykonawczego
• udział w opiniowaniu i kontroli spraw miasta (w praktyce: wysłuchiwanie sprawozdań, akceptacja wybranych rozliczeń i projektów), choć w warunkach państwowej administracji zakres samodzielności bywał ograniczony
• współuczestnictwo w procedurach personalnych i porządkowych (zgodnie z obowiązującym modelem municypalnym, gdzie obsada urzędów była mocniej zależna od zwierzchności)
• reprezentowanie interesu miasta „od wewnątrz”: bycie łącznikiem między urzędem burmistrza a mieszkańcami, przekazywanie potrzeb, skarg i postulatów wspólnoty miejskiej

	ŻYCIE	KADENCJA
Jan Sawczuk	1759-1826	1814-1816
Eliasz Korzan	1758-1834	1814-1816
Michał Maleszyk	1763-1843	1814-1816
Andrzej Gruszczyk	1768-1824	1814-1816
Stefan Wawrysik	1759-?	1814-1816

PISARZE

W latach 1809–1816 (Księstwo Warszawskie, a od 1815/1816 początek Królestwa Polskiego) pisarz miejski to przede wszystkim urzędnik kancelaryjny municypalności/magistratu: człowiek od „papieru”, bez którego nie działały ani zarządzenia burmistrza, ani sprawozdawczość wobec władzy nadrzędnej. W modelu Księstwa Warszawskiego struktura władz miejskich była silnie zbiurokratyzowana i podporządkowana administracji państwowej, co automatycznie podnosiło znaczenie kancelarii i osób ją obsługujących.

Co ważne, w praktyce miast tego czasu pisarz miejski występuje jako stały element aparatu urzędowego obok burmistrza i ławników (często w zestawie z kasjerem).

Kompetencje pisarzy w latach 1809–1816:

• prowadzenie kancelarii urzędu miejskiego: rejestracja spraw, porządkowanie akt, pilnowanie obiegu dokumentów
• sporządzanie protokołów z posiedzeń oraz czynności urzędowych (decyzje, zeznania, ugody, czynności wykonawcze)
• redagowanie i ekspedycja korespondencji urzędowej burmistrza/magistratu do władz nadrzędnych (raporty, wyjaśnienia, wykazy) – typowe dla modelu administracji Księstwa
• prowadzenie ksiąg i rejestrów miejskich (administracyjnych i – zależnie od miejscowej praktyki – także spraw spornych), czyli „pamięci urzędu”
• sporządzanie i wydawanie odpisów, wypisów i zaświadczeń z akt miejskich dla mieszkańców i instancji nadrzędnych
• współpraca z burmistrzem i ławnikami w bieżącej pracy urzędu (w praktyce małych miast często także przy prostych zestawieniach finansowych i wykazach) – w strukturach miejskich epoki obok burmistrza wymienia się właśnie „pisarza miejskiego” jako stałego urzędnika aparatu

	ŻYCIE	KADENCJA
Paweł Filipowski	1779-ok.1816	?-1811-1813-?

ZABÓR ROSYJSKI 1813 – 1915

URZĄD MUNICYPALNY 1818 -1842

BURMISTRZOWIE

W latach 1818–1842 Ostrów w okresie rosyjskiego panowania funkcjonował nie w dawnym, staropolskim układzie rady i ławy, lecz jako urząd municypalny stojący na czele z burmistrzem; dopiero od 1842 r. jest mowa o Magistracie. To rozróżnienie jest ważne: burmistrz staje się wówczas przede wszystkim szefem lokalnej administracji państwowo-miejskiej, silnie związanej z nadzorem władz zwierzchnich.

W Ostrowie reorganizację widać po nazwiskach i kompetencjach już od 1818 r.: pierwszym burmistrzem po tej reorganizacji był Michał Kozłowski, ławnikami m.in. Wojciech Maleszyk i Marian Kozicki; Maleszyk pełnił wcześniej także funkcję kasjera, ale obowiązki kasowe przejął burmistrz. Charakterystyczne jest też to, że burmistrz odpowiadał za porządek finansów: Kozłowski został usunięty w 1822 r. za niedopatrzenia finansowe, a w tle pojawia się problem zatwierdzania budżetu przez zwierzchność.

Rdzeniem burmistrzowskiej odpowiedzialności stają się finanse i sprawozdawczość. Dzieje Ostrowa Lubelskiego podkreślają, że „o finansach Ostrowa mówić można w zasadzie od 1818 r.”, bo wtedy wydano przepisy normujące organizację władz miejskich w Królestwie Polskim, w tym funkcjonowanie kas miejskich (ekonomicznych), a burmistrz miał obowiązek corocznie przedstawiać projekt etatu (preliminarz dochodów i wydatków).

Kompetencje burmistrza w latach 1818–1842:

• kierowanie urzędem municypalnym miasta (bieżąca administracja i wykonywanie zarządzeń zwierzchności);
• nadzór nad kasą miejską (ekonomiczną) oraz prowadzeniem gospodarki finansowej miasta: wpływy, wydatki, rozliczenia;
• coroczne (a potem także wieloletnie) przygotowywanie projektu etatu kasy ekonomicznej oraz odpowiedzialność za jego poprawność i zatwierdzenie przez władze nadrzędne;
• zapewnienie środków na utrzymanie urzędu burmistrzowskiego; w miastach bez własnych funduszy przepisy 1818 r. przewidywały składkę na pensję burmistrza (z rygorem możliwej degradacji miasta), a w Ostrowie taką składkę mieszkańcy zobowiązali się płacić 5 października 1818 r.
• organizowanie pracy kancelarii burmistrza i obsady urzędu: w planach wydatków pojawiają się pensje dla „głowy miasta”, pisarza miejskiego i sługi miejskiego oraz koszty funkcjonowania kancelarii (materiały piśmienne, opał, światło, prenumerata dziennika urzędowego itd.);
• nadzór nad ściągalnością i ewidencją dochodów miejskich (targowe, jarmarczne, miary i wagi, spaśne, mostowe i grobelne, opłaty od zawodów, konsensowe od szynkarzy itp.) oraz reagowanie na zaległości;
• współpraca z aparatem nadzoru (np. „dozorcami miast” tworzonymi po 1818 r.) i obowiązki raportowe wobec administracji rządowej.

	ŻYCIE	KADENCJA
Michał Kozłowski	1785-1839	1817-1822
Wojciech Maleszyk	1769-1829	1822-1823
Paweł Solecki	?	1823-1826
Jan Dembczyński	1785-1855	1826-1855

RAJCY

tabelka

ŁAWNICY

W latach 1818–1842 Ostrów działał jako urząd municypalny (a nie jeszcze „magistrat” w sensie późniejszym), stojący na czele z burmistrzem. W tym układzie ławnicy byli stałymi członkami miejscowej władzy: pomagali burmistrzowi w wykonywaniu zadań urzędowych, uczestniczyli w czynnościach wymagających „kolektywnej ręki urzędu” i – co ważne – w praktyce małego miasta często łączono funkcje (np. ławnik bywał jednocześnie kasjerem).

Przy reorganizacji od 1818 r. obok burmistrza (Michała Kozłowskiego) wymieniono ławników (m.in. Wojciecha Maleszyka i Mariana Kozickiego), przy czym Maleszyk pełnił wcześniej funkcję kasjera, a następnie obowiązki kasowe przejął burmistrz.

Kompetencje ławników w latach 1818–1842:

• współudział w prowadzeniu urzędu municypalnego jako członkowie miejscowej władzy przy burmistrzu (czynności urzędowe wymagające asysty i współpodpisu);
• wykonywanie zleconych czynności administracyjnych (porządkowych i gospodarczych) w ramach kompetencji urzędu miejskiego, zgodnie z poleceniami burmistrza i zwierzchności;
• udział w sprawach finansowych miasta w tym sensie, że w małym ośrodku funkcje kasowe i kontrolne mogły być czasowo łączone z funkcją ławnika (przykład Maleszyka–kasjera);
• asysta przy ewidencji i ściągalności dochodów miejskich oraz przy czynnościach związanych z opłatami i powinnościami (tam, gdzie wymagała tego praktyka urzędowa);
• udział w wykonywaniu zadań kancelaryjnych urzędu (poświadczenia, protokoły, czynności „przed urzędem”), zwłaszcza gdy urząd był nieliczny i jedna osoba pełniła kilka funkcji,

	ŻYCIE	KADENCJA
Wojciech Maleszyk	1769-1829	1818-1829
Marcin Kozicki	1768-1843	1818-1843
Michał Dębowczyk	1793-1855	1827-1855
Antoni/Andrzej Antonik	?	1832-?
Damian Kalisz	?	1832-?
Karol Ciągliński	1795-?	1833

KASJERZY

W latach 1818–1842 Ostrów funkcjonował jako urząd municypalny z burmistrzem na czele, a kluczowym elementem jego działania były finanse: dochody, wydatki, rozliczenia oraz budżet („etat”) kasy ekonomicznej miasta. W tym systemie kasjer był urzędnikiem odpowiedzialnym za codzienną obsługę gotówki i rachunków – praktycznie „ręką” kasy miejskiej.

Źródła ostrowskie pokazują też typową dla małego ośrodka elastyczność: Wojciech Maleszyk, wymieniony wśród ławników w 1818 r., pełnił wcześniej funkcję kasjera, po czym obowiązki kasowe przejął burmistrz. To dobrze tłumaczy, dlaczego w tabeli kasjerów możesz mieć przerwy lub łączenie funkcji: urząd był skromny personalnie, a zadania „kasowe” przechodziły między stanowiskami.

Kompetencje kasjera (1818–1842):

• prowadzenie kasy miejskiej (ekonomicznej): przyjmowanie wpływów i dokonywanie wypłat zgodnie z zatwierdzonym etatem (budżetem);
• wystawianie i przyjmowanie kwitów, prowadzenie bieżącej dokumentacji kasowej (dowody wpłat/wypłat, zestawienia);
• sporządzanie (lub współsporządzanie) rachunków przychodu i rozchodu oraz przygotowanie materiału do rozliczeń przed zwierzchnością;
• obsługa wpływów miejskich: m.in. targowe, jarmarczne, miary i wagi, różne opłaty rzemieślnicze i konsensowe, a także dochody z dzierżaw/kontraktów – zależnie od tego, co w danym roku stanowiło dochód miasta;
• ewidencja i rozliczanie tzw. funduszów przechodnich/depozytowych (sum zbieranych na rzecz państwa lub przechodzących przez kasę) – temat pojawia się w materiałach dotyczących kasy ekonomicznej;
• sygnalizowanie burmistrzowi zaległości i problemów ściągalności (np. z opłat od dzierżawców i szynkarzy), co w praktyce było jednym z głównych źródeł napięć finansowych małych miast;
• w małym urzędzie: możliwe łączenie funkcji (kasjer jako ławnik lub odwrotnie) albo przejmowanie obowiązków kasowych przez burmistrza, gdy brakowało osobnego etatu kasjera;

	ŻYCIE	KADENCJA
Paweł Solecki	?	1823-1826
Michał Dębowczyk	1793-1855	1827-1855

PISARZE

W latach 1818–1842 Ostrów działał jako urząd municypalny z burmistrzem na czele. Ten okres przynosi wyraźną biurokratyzację życia miejskiego: pojawia się stała praktyka sporządzania etatów kasy ekonomicznej, rozliczeń, wykazów dochodów i wydatków oraz korespondencji z władzami zwierzchnimi. W takiej rzeczywistości pisarz miejski jest przede wszystkim filarem kancelarii: to on zapewnia ciągłość dokumentu, poprawność formalną pism i sprawne prowadzenie rejestrów.

Co ważne, w materiale do etatów i wydatków pojawia się wprost pozycja „pisarz miejski” jako opłacany element urzędu (obok „głowy miasta” i sługi miejskiego oraz kosztów funkcjonowania kancelarii).

Kompetencje pisarzy (1818–1842):

• prowadzenie kancelarii urzędu municypalnego: przyjmowanie i rejestracja pism, przygotowanie odpowiedzi, porządkowanie akt i spraw;
• sporządzanie korespondencji urzędowej burmistrza i urzędu do władz nadrzędnych (raporty, wyjaśnienia, wykazy), zgodnie z wymogami administracji Królestwa Polskiego;
• protokołowanie czynności urzędowych (posiedzenia, decyzje, oświadczenia stron, ugody) i przygotowywanie dokumentów do podpisu burmistrza;
• prowadzenie rejestrów i ksiąg urzędu: spraw administracyjnych, porządkowych i gospodarczych (w małym mieście to często „pamięć urzędu” w jednym ręku);
• sporządzanie i wydawanie odpisów, wypisów i zaświadczeń z akt urzędu dla mieszkańców oraz instancji zwierzchnich;
• pomoc przy dokumentacji finansowej urzędu: przygotowanie materiału pisarskiego do etatów i rachunków kasy ekonomicznej (zestawienia, wykazy, opisy pozycji);
• obsługa „techniczna” urzędu w sensie kancelaryjnym: materiały piśmienne, prowadzenie prenumeraty dziennika urzędowego, organizacja pracy kancelarii – co w Ostrowie widać po pozycjach wydatkowych związanych z funkcjonowaniem urzędu

	ŻYCIE	KADENCJA
Erazm Szajewski	1795-?	?-1819-1820-?
Józef Orzechowski	1803-?	?-1825-1826
Michał Dębowczyk	1793-1855	1827-?

MAGISTRAT 1842 – 1870

BURMISTRZOWIE

	ŻYCIE	KADENCJA
Jan Dembczyński	1785-1855	1826-1855
Wojciech Dłużewski	1795-1855	1855
Hieronim Witoszyński	1811-?	1855-1858
X Rejmont	?	1859-1863
Tadeusz Grotkowski	1818-?	1863-1867-?

RAJCY

tabelka

ŁAWNICY

	ŻYCIE	KADENCJA
Wawrzyniec Domański	1779-?	1843
Damian Kalisz	?	?-1845-1848-?
Szczepan Kulik	1804-1873	?-1860-1867-?
Tomasz Adam Maleszyk	1811-1874	?-1860-1867-?
A Piomnik ?	?	?-1860-?
Kurmanowicz	?	?-1860-?

SEKRETARZE

	ŻYCIE	KADENCJA
Antoni Piotrowski	1831-?	?-1850-1853-?
Jan Czarnecki	1825-?	?-1855-?
Józef Zawisza	1834-?	?-1858-?
Maciej Chmiel	1828-?	?-1860-?
Józef Wysocki	1836-?	?-1865-1871

KASJERZY

	ŻYCIE	KADENCJA
Michał Dębowczyk	1793-1855	?-1851-1855
Andrzej Chranicki	?	1856-1858
Adam Rolle	?	1859-1864
Maciej Chmiel	1826-?	1864-1867-?

PISARZE

	ŻYCIE	KADENCJA
Maciej Chmiel	1826-?
A Piomnik ?	?	?-1860-?

OSADA GMINNA 1870-1919

WÓJTOWIE

	ŻYCIE	KADENCJA
Grzegorz Bernacki	1818-?	?-1871-1873
Kazimierz Kulik	1835-1904	1873-1876
Józef Misiuk		1876-1882
Ignacy Wincenty Bodziak	1835-1914	1882-1884
Hipolit Szybiński		1884-1885
Wojciech Niedbalski	1839-1911	1885-1887
Mikołaj Maleszyk	1841-1917	1887-1893
Bazyli Chocyk	1860-?	1893-1895
Jakub Szkuat	1870-1936	1895-1896
Franciszek Oseńko	1851-1935	1896-1902
Konstanty Władimirowicz Klicki		1902-1906
Karol Lec	1851-1929	1906-1911
Piotr Markiewicz	1861-1932	1911-1913
Józef Szafrański	1856-1930	1913
Ejsmentewicz		1913-1914
Lesiuk		1914-1915-?

RAJCY

tabelka

PISARZE GMINNI

	ŻYCIE	KADENCJA
Franciszek Stańko
Aleksander Nikołajew
Gradzikowski		?-1871-?
X Piotrowicz		?-1874
Stefan Flisowski	1847-?	1874-1876
Piotr Gliński		1876-1878
Hipolit Szybiński		1878-1884
Wiaczesław Skrabeliński		1884-1885
Dymitr Stepaniuk		1885-1887
Władysław Krassowski	1841-?	1887-1888
Piotr Sidor		1888-1890
Władimir Żyrycki		1890-1891
Jan Purtow		1891-1894
Jan Baut		1894-1895
Dymitr Stepaniuk		1895-1896
Ignacy Zatkalik		1896-1898
Antoni Strokan		1898-1899
Konstanty Władymirowicz Klicki		1899-1906
Mikołaj Aleksandrowicz Meldyzon		1906-1911
Stanisław Maleszyk	1862-?	1911-1912
Antoni Strokacz		1912-1914
Akorow		1914-?

SĄD GMINNY
II OKRĘG SĄDU POKOJU W OSTROWIE

SĘDZIOWIE

	ŻYCIE	KADENCJA
Paweł Kuczyński	?	?-1875-1882
Antoni Kordasiewicz	?	1882-1890
Aleksander Żełtobruchow	?	1890-1893
gen. major Aleksander Pietrow	?	1893-1901
Aleksander Junicki	?	1901-1903
kniaź Jerzy Argutyński-Dołgorukow	?	1903-1905; 1906-1913-?
Eustachy Szafałowicz	?	1905-1906

ŁAWNICY

	ŻYCIE	KADENCJA
Jan Matejczuk	?	?-1875-1879
Jan Czech	?	?-1875-1879
Demian Włas	1831-1906	1879-1887
Julian Chmielewski	?	1879-1882
Jan Panasiuk	?	1879-1882
Kajetan Kuresza	?	1882-1887
Paweł Jarosz	1849-1912	1882-1885
Ludwik Kuszyk	1842-?	1882-1888
Paweł Daszczyk	1846-?	1884-1890
Józef Misiuk	1840-?	1887-1892
Jan Andruszczak	?	1889-1895; 1896-1899
Jan Łebedziuk	?	1890-1897
Fiodor Jaszczuk	?	1892-1898; 1900-1903
Józef Meluch	?	1894-1896; 1897-1905
Piotr Lis	?	1898-1902; 1903-1906
Joachim Wasilczuk	?	1899-1900
Jozafat Matejuk	?	1901-1904; 1906-1908
Jozafat Bzoma	?	1904-1905; 1906-1907
Jozafat Łukicz	?	1905-1906
Józef Klementewicz	1842-1916	1905-1906
Stanisław Misiuk	1860-1933	1906-1909
Daniel Łysko	1866-?	?
Piotr Romańczuk	?	1907-1911
Antoni Romańczuk	?	1908-1911; 1912-1913-?
Jan Banach	?	1909-1912
Antoni Gruszczyk	?	1911-1912
Mikołaj Kowaluk	?	1911-1913-?

PISARZE SĄDOWI
1876 – 1915

	ŻYCIE	KADENCJA
Kowalczuk		?-1897-?
Stalke		?-1905-1906-?

II RZECZPOSPOLITA 1918 – 1939

RADA GMINNA

WÓJTOWIE

	ŻYCIE	KADENCJA
Jan Maleszyk	1870-1942	1919-1920

RADNI

	ŻYCIE	KADENCJA
Grzegorz Latkowski	1854-1931	1919-1920
Kazimierz Jurach	1870-?	1919-1920
Józef Prokopowicz	1874-1931	1919-1920
Adam Równiak	1871-1926	1919-1920
Jan Kulik	1862-1942	1919-1920
Antoni Wolski	1871-1941	1919-1920
Franciszek Banachewicz	1873-1933	1919-1920
Józefat Jarmoń	1865-?	1919-1920
Ignacy Meluch	1885-?	1919-1920
Jan Zabielski	1868-?	1919-1920
Jan Malinowski	1883-1963	1919-1920
Aleksander Czarnata	1887-?	1919-1920

ZASTĘPCY RADNYCH

	ŻYCIE	KADENCJA
Aleksander Brzozowski	1874-?	1919-1920
Michał Bernacki	1871-1943	1919-1920
Daniel Łysko	1866-?	1919-1920
Aleksander Kalisz	1876-1947	1919-1920
Piotr Kulik	1891-1973	1919-1920
Aleksander Maleszyk	1882-1940	1919-1920

RADA MIEJSKA
1920-1939

BURMISTRZOWIE

	ŻYCIE	KADENCJA
Aleksander Samulik	1867-1933	1920-1927
Szczepan Kulik	1876-1954	1917-1928
Dominik Bolesta	1896-1947	1928-1938
Aleksander Maleszyk	1894-1979	1938-1939

ZASTĘPCY BURMISTRZA

	ŻYCIE	KADENCJA
Józef Maleszyk	1888-?	1920-1927
Aleksander Lec	1879-1955	?-1924-?
Antoni Lec	1875-1951	1927-1934
Aleksander Maleszyk	1894-1979	1934-1938

RADNI

	ŻYCIE	KADENCJA
ks. Władysław Bieniecki	1868-1929	1920-1927 1927-1929
Jan Abramik	1875-1955	1920-1927
Jan Adamski	1882-1960	1920-1927
Aleksander Latkowski	1884-1956	1920-1927
Piotr Klejst	1894-?	1920-1927
Szczepan Kulik	1876-1954	1920-1927 1927-1934
Franciszek Banachewicz	1873-1933	1920-1927
Ignacy Meluch	1874-?	1920-1927
Aron Chil Szulman	?	1920-1927
Moszko Hersz Szapiro	?	1920-1927 1927-1934
Boruch Szapiro	?	1920-1927; 1927-193
Andrzej Korol	1890-1941	1927-1934
Aleksander Maleszyk	1882-1940	1927-1934
Jan Maleszyk	1870-1942	1927-1934
Salomon Goldwag	?	1927-1934
Ignacy Prokopowicz	1867-1933	1927-1934
Aron Szapiro	?	1927-1934
Ignacy Chocyk	1882-?	1927-1934 1934-1938
Andrzej Pietruszewski	1895-1961	1927-1934 1934-1938
Wincenty Samulik	1898-?	1934-1938
Władysław Szafrański	1887-1964	1934-1938
Zallel Last	1898-?	1934-1938
Abram Szmul Rolnik	1895-?	1934-1938
Aleksander Maleszyk	1894-1979	1934-1938
Antoni Gierczak	1900-?	1934-1938
Mendel Fajersztejn	1902-?	1934-1938
Ignacy Kalisz	1902-1980	1934-1938
Józef Łabęcki	1875-1942	1934-1938
Abram Winder	1896-?	1934-1938

ZASTĘPCY RADNYCH

	ŻYCIE	KADENCJA
Aleksander Maleszyk	1882-1940	1920-1927
Franciszek Bodziak	1882-1957	1920-1927
Adam Czabaj	1878-1934	1920-1927
Ignacy Kotus	1884-?	1920-1927
Beniamin Sznajder	?	1920-1927
Chaim Luzer Trzewik	?	1920-1927
Stanisław Łubkowski	1887-1975	1927-1934
Jan Drozd	1882-1934	1927-1934
Szloma Magiezes	?	1927-1934
Teodor Trocyk	1886-?	1927-1934
Bazyli Misiuk	1871-1953	1927-1934
Aron Chil Szulman	?	1927-1934

ŁAWNICY

	ŻYCIE	KADENCJA
Józef Szafrański	1856-1930	1920-1927
Jan Maleszyk	1870-1942	1920-1927 1927-1934
Jan Walkiewicz	1883-1947	1927-1934 1934-1938
Jan Jurach		1934-1938
Andrzej Szafrański	1892-1974	1934-1938

ZASTĘPCY ŁAWNIKÓW

	ŻYCIE	KADENCJA
Aleksander Maleszyk	1868-1928	1920-1927
Józef Prokopowicz	1874-1931	1920-1927

SEKRETARZE

	ŻYCIE	KADENCJA
Stanisław Pajka	1893-?	?-1920
Dominik Bolesta	1896-1947	1920-1927
Tomasz Gruszczyk	1902-1941	?-1931-1933-? ?-1940-?
Tadeusz Tomasz Zawicki		?-1938-1939-?

PODSEKRETARZE

	ŻYCIE	KADENCJA
Tomasz Gruszczyk	1902-1941	?-1924-? ?-1940-?
Wawrzyniec Kowal	1905-1944	?-1939-?

KASJERZY

	ŻYCIE	KADENCJA
Józef Maleszyk	1888-?	1920-1927
Wszewołod Tulczyjew

PISARZE

	ŻYCIE	KADENCJA

III RZESZA NIEMIECKA 1939 – 1944

BURMISTRZOWIE

	ŻYCIE	KADENCJA
Edward Vetter	?	1939-1940
Józef Żernicki	?	1940-1941
Mieczysław Nazarewicz	?	1941-1942
Julian Rzymowski	?	1942-1944
Stanisław Zatorski	1913-2003	1944

SEKRETARZE

	ŻYCIE	KADENCJA
Piotr Gracz		?-1942
Henryk Deneka	?-1942	1942
Adolf Henryk Wolf		?-1944-?

POLSKA RZECZPOSPOLITA LUDOWA
1944 – 1950

MIEJSKA RADA NARODOWA

Organ uchwałodawczy wybierany częściowo przez mieszkańców. Radnych powoływały także organizacje społeczne i polityczne. MRN sprawowała kontrolę na ogółem jednostek administracji miejskiej.

PRZEWODNICZĄCY PREZYDIUM MRN

	ŻYCIE	KADENCJA
Adam Kuder	?	1950-1951
Bolesław Kanclerz	1924-2014	1951-1960
Tadeusz Korol	1923-2003	1960-1966
Franciszek Wacław Lewacki	1937-1996	1966-1969
Eugeniusz Kołodyński	?	1969-1970
Antoni Pietraś	1935	1970-1972

ZASTĘPCY PRZEWODNICZĄCEGO MRN

	ŻYCIE	KADENCJA

CZŁONKOWIE PREZYDIUM MRN

	ŻYCIE	KADENCJA

ZARZĄD MIEJSKI

Organ zarządzający i wykonawczy powoływany przez MRN.

BURMISTRZOWIE

	ŻYCIE	KADENCJA
Stanisław Dąże	1904-1970	1944-1945
Andrzej Pietruszewski	1895-1961	1945-1949
Jan Doroszewski	1901-1992	1949-1950

ZASTĘPCY BURMISTRZA

	ŻYCIE	KADENCJA

SEKRETARZE ZARZĄDU

	ŻYCIE	KADENCJA
Wacław Stolarski	1913-1987	?-1945-?

CZŁONKOWIE ZARZĄDU

	ŻYCIE	KADENCJA

MIEJSKA RADA NARODOWA 1950 – 1972

Organ uchwałodawczy, który zbierał się przynajmniej raz w miesiącu. Radnych nadal powoływały organy partyjne, organizacje społeczne i gospodarcze. Przemożny wpływ na obsadę mandatów posiadał miejscowy komitet PZPR. W praktyce radnych dość często odwoływano i powoływano w ich miejsce nowych. MRN wybierana była od 1954 roku.

RADNI
1954 – 1973

	ŻYCIE	KADENCJA
Bolesław Kanclerz	1924-2014	1954-1955 1958-1961
Stanisław Grodek		1954-1955
Jan Doroszewski		1954-1955
Tadeusz Korol		1954-1955 1958-1961 1961-1965
Kazimierz Maleszyk		1954-1955
Bolesław Misiuk		1954-1955 1958-1961
Szczepan Drozd		1954-1955 1958-1961 1961-1965 1969-1973
Antoni Maleszyk		1954-1955
Stanisław Pogorzelec		1954-1955
Stanisław Warchocki		1954-1955
Maria Maleszyk		1954-1955
Wiktor Smyk		1954-1955
Jan Wolski		1954-1955
Maria Roman		1954-1955 1958-1961 1965-1969
Teofila Pietraś		1954-1955
Stanisław Wiśniewski		1954-1955
Antoni Abramik		1954-1955
Czesław Kapitan		1954-1955
Jan Barszcz		1954-1955
Tadeusz Bronisz		1954-1955
Antoni Pietraś		1958-1961 1961-1965 1965-1969 1969-1973
Rafał Brodecki		1958-1961 1961-1965
Stanisław Wolski		1958-1961
Florian Meluch		1958-1961
Bolesław Chudzik		1958-1961 1961-1965
Bolesław Antonik		1958-1961 1965-1969
Aleksander Gruszczyk		1958-1961 1961-1965
Felicja Łabęcka		1958-1961
Kazimierz Musiej		1958-1961
Kazimierz Kapitan		1958-1961
Feliks Goławski		1958-1961 1961-1965
Stanisław Posio		1958-1961
Tadeusz Walkiewicz		1958-1961 1969-1973
Stanisław Drozd		1958-1961
Feliks Miedzianowski		1958-1961
Stanisław Kuszyk		1961-1965
Stanisława Żukiewicz		1961-1965
Edward Rokosz		1961-1965
Marian Skóra		1961-1965
Andrzej Pietruszewski		1961-1965
Adela Świerszczewska		1961-1965
Waldemar Żak		1961-1965 1965-1969 1969-1973
Maria Szostakiewicz		1961-1965
Stanisław Dąże		1961-1965 1965-1969
Maria Czarnecka		1961-1965 1965-1969
Kajetan Chocyk		1961-1965
Kazimierz Maleszyk s. Jana		1961-1965
Antoni Grabowski		1961-1965 1965-1969 1969-1973
Krystyna Damelkiewicz		1965-1969
Stanisław Misiuk		1965-1969 1969-1973
Anna Maleszyk		1965-1969
Kazimierz Walkiewicz		1965-1969
Aleksander Meluch		1965-1969 1969-1973
Franciszek Lewacki		1965-1969
Marian Chomicz		1965-1969
Zdzisław Strug		1965-1969
Ryszard Niećko		1965-1969
Bolesław Kubera		1965-1969 1969-1973
Maria Kołek		1965-1969
Franciszek Domański		1969-1973
Teresa Kołodziej		1969-1973
Kazimierz Czabaj		1969-1973
Jan Nowak		1969-1973
Mieczysław Malinowski		1969-1973
Władysław Wysocki		1969-1973
Teresa Woźniak		1969-1973
Wiesław Mileszczyk		1969-1973
Eugeniusz Kołodyński		1969-1973
Wanda Grosz		1969-1973
Józef Kapitan		1969-1973

ZASTĘPCY RADNYCH

	ŻYCIE	KADENCJA
Stanisław Drozd		1954-1955
Mieczysław Tajer		1954-1955
Ludwik Kapitan		1954-1955
Kazimierz Maleszyk		1954-1955
Kazimierz Żarkiewicz		1954-1955
Franciszka Bójko		1954-1955

PREZYDIUM MIEJSKIEJ RADY NARODOWEJ

Organ zarządzający i wykonawczy powoływany z grona członków MRN (dopuszczano także wybór spoza grona radnych). Organ ten kreowała MRN, jednak wybór musiał być zatwierdzony przez Powiatową Radę Narodową zgodnie z zasadą podporządkowania niższych rad narodowych, wyższym radom. Prezydium MRN działał kolegialnie i zbierał się raz w tygodniu.

PRZEWODNICZĄCY

	ŻYCIE	KADENCJA

ZASTĘPCY PRZEWODNICZĄCEGO

	ŻYCIE	KADENCJA

SEKRETARZE

	ŻYCIE	KADENCJA

CZŁONKOWIE

	ŻYCIE	KADENCJA

GROMADA KOLECHOWICE 1954 – 1961

W skład gromady Kolechowice w powiecie włodawskim włączono dotychczasowe gromady: Kolechowice kolonia, Kolechowice wieś i Kolechowice folwark ze zniesionej gminy Tyśmienica. Gromadę włączono do powiatu lubartowskiego z dniem 1 stycznia 1955 roku. Zniesiono ją z końcem 1961 roku. Cały obszar włączono do nowo powołanej gromady Ostrów Lubelski.

RADNI

	ŻYCIE	KADENCJA
Konstanty Obara		1954-1955 1958-1961 1961-1965
Aleksander Drabik		1954-1955
Kazimiera Niewęgłowska		1954-1955
Walerian Stradowski		1954-1955
Augustyn Respondek		1954-1955 1958-1961 1961-1965
Helena Michałek		1954-1955 1958-1961 1961-1965
Piotr Gryzio		1954-1955 1958-1961
Bolesław Walenciuk		1954-1955
Edmund Świderski		1954-1955
Antoni Bodzak		1954-1955
Teofil Domański		1954-1955
Mikołaj Mareta		1954-1955 1958-1961
Ignacy Karczmarek		1958-1961
Marian Meluch		1958-1961 1961-1965
Konstanty Kuczyński		1958-1961 1961-1965
Marian Chyc		1958-1961
Sabina Dasiuk		1958-1961
Kazimierz Drozd		1958-1961 1961-1965
Tadeusz Biały		1958-1961
Franciszek Malinowski		1958-1961
Jan Wierzchowski		1958-1961
Stanisław Woźniak		1958-1961
Aniela Wołyńczuk		1961-1965
Tadeusz Węgrzyński		1961-1965
Czesław Kozicki		1961-1965
Zenon Kasperczuk		1961-1965
Bolesław Kasperczuk		1961-1965
Marian Antonik		1961-1965
Irena Danielkiewicz		1961-1965
Marian Rak		1961-1965
Helena Korol		1961-1965

GROMADA ROZKOPACZEW 1954 – 1961

W skład gromady Rozkopaczew włączono dotychczasowe gromady: Rozkopaczew, Rudka Kijańska, Wólka Stara i Radzic Nowy ze zniesionej gminy Ludwin. Gromada funkcjonowała do końca 1972 roku.

RADNI

	ŻYCIE	KADENCJA
Ignacy Czubacki		1954-1955
Gustaw Wal		1954-1955
Stanisław Czubacki s. Pawła		1954-1955
Józef Teruj		1954-1955
Józef Słomka		1954-1955
Wacław Smyk		1954-1955 1958-1961
Tadeusz Siegieda		1954-1955
Edward Siepsiak		1954-1955 1958-1961 1961-1965
Jan Czubacki		1954-1955
Wacław Siodłowski s. Michała		1954-1955
Franciszek Duda		1954-1955
Stanisław Czubacki s. Leona		1954-1955
Edwarda Kłoda		1954-1955
Wacław Siodłowski s. Mateusza		1954-1955
Wacław Siodłowski s. ?		1958-1961
Aleksander Dembek		1954-1955
Jan Sipta		1954-1955
Wacław Kudła		1954-1955
Antonina Wawrzyńczuk		1954-1955 1961-1965 1965-1969 1969-1973
Kazimiera Włodarska		1954-1955
Stanisław Wysocki		1954-1955
Stanisław Płoski		1954-1955
Tadeusz Szalast		1954-1955
Jan Smyk		1954-1955 1958-1961
Franciszek Kudła		1958-1961
Piotr Zalewski		1958-1961
Tadeusz Czubacki		1958-1961
Czesław Stachura		1958-1961 1961-1965
Józef Macieńko		1958-1961 1965-1969 1969-1973
Józef Szalast		1958-1961
Czesław Połajdowicz		1958-1961 1961-1965
Leokadia Szalast		1958-1961
Wacław Kłoda		1958-1961 1961-1965 1969-1973
Antoni Hoduń		1958-1961
Bolesław Czubacki		1958-1961
Czesław Pietrzycki		1958-1961 1961-1965
Andrzej Siepsiak		1958-1961 1961-1965 1965-1969 1969-1973
Wacław Biały		1958-1961
Kazimierz Kłoda		1958-1961 1961-1965
Roman Czubacki		1958-1961
Henryk Filipek		1961-1965
Lucyna Panasiewicz		1961-1965
Aleksander Wójcik		1961-1965 1965-1969 1969-1973
Stanisław Macieńko		1961-1965
Władysław Jesionek		1961-1965 1965-1969 1969-1973
Elżbieta Ponikowska		1961-1965
Władysław Wysocki		1961-1965
Jan Siepsiak		1961-1965 1965-1969 1969-1973
Zygmunt Sobolewski		1961-1965 1965-1969 1969-1973
Stanisław Kalisz		1961-1965 1965-1969 1969-1973
Zenobia Siepsiak		1961-1965
Piotr Sawicki		1961-1965
Maria Baka		1961-1965 1965-1969 1969-1973
Wacław Chłopaś		1961-1965
Wacław Wyszomirski		1961-1965 1965-1969 1969-1973
Mieczysław Jesionek		1965-1969 1969-1973
Jan Chudziak		1965-1969 1969-1973
Kazimierz Woźniak		1965-1969 1969-1973
Jan Radko		1965-1969
Stanisław Greguła		1965-1969 1969-1973
Kazimierz Szewczyk		1965-1969 1969-1973
Janina Soszka		1965-1969 1969-1973
Wiesław Kłoda		1965-1969
Mieczysław Duda		1965-1969
Helena Kłoda		1965-1969
Jerzy Kapron		1965-1969
Franciszek Czubacki		1965-1969 1969-1973
Ignacy Kłoda		1965-1969 1969-1973
Zofia Jemielniak		1969-1973
Emilia Klepka		1969-1973
Bolesław Aleksandrowicz		1969-1973
Roman Maleszyk		1969-1973

GROMADA OSTRÓW LUBELSKI
1962 – 1972

W skład gromady Ostrów Lubelski powołanej z początkiem 1962 roku włączono dotychczasową, zniesioną gromadę: Kolechowice (całą), wieś i kolonię Brzostówka, wieś i kolonię Wólka Zawieprzycka ze zniesionej gromady Brzostówka, a także wieś i kolonię Kaznów z gromady Tarło oraz przedmieścia Jamy i Bójki z miasta Ostrów Lubelski. Gromada funkcjonowała do 1972 roku.

RADNI

	ŻYCIE	KADENCJA
Wacław Fiutka		1965-1969 1969-1973
Kazimierz Filipiuk		1965-1969
Czesława Budzyńska		1965-1969 1969-1973
Wacław Polak		1965-1969
Czesław Kapitan		1965-1969 1969-1973
Stanisława Żółkiewicz		1965-1969
Zbysław Abramik		1965-1969
Stanisław Jóźwik		1965-1969
Tadeusz Węgrzyński		1965-1969 1969-1973
Augustyn Respondek		1965-1969 1969-1973
Zenon Kasperczuk		1965-1969 1969-1973
Józef Zarębski		1965-1969 1969-1973
Helena Olejniczek		1965-1969 1969-1973
Jan Tracz		1965-1969
Marian Antonik		1965-1969
Jan Bączek		1965-1969
Julian Czyżyk		1965-1969
Ryszard Pyła		1965-1969 1969-1973
Marian Małyska		1965-1969
Marian Maczuba		1965-1969
Franciszek Lato		1965-1969
Stanisław Oleszczuk		1965-1969
Zenon Michał Pomorski		1965-1969 1969-1973
Antoni Nowosadzki		1965-1969 1969-1973
Stefan Grzegorczyk		1965-1969
Marianna Pielecka		1965-1969
Zdzisław Czubacki		1965-1969 1969-1973
Ryszard Furmańczuk		1969-1973
Julian Fiutka		1969-1973
Marian Budzyński		1969-1973
Urszula Borówka		1969-1973
Florian Meluch		1969-1973
Stanisław Musiej		1969-1973
Jan Tracz		1969-1973
Stefan Bisiakowski		1969-1973
Tadeusz Antonik		1969-1973
Wiesława Skrzypczyńska		1969-1973
Józefa Gryzio		1969-1973
Stanisław Szalast		1969-1973
Tadeusz Wronowski		1969-1973
Antoni Marzec		1969-1973
Zdzisław Spaczyński		1969-1973

MIEJSKA I GMINNA RADA NARODOWA 1972 – 1990

Organ uchwałodawczy

RADNI

	ŻYCIE	KADENCJA
Bolesław Kanclerz	1924-2014	1984-1988
Stanisław Wiśniewski		1984-1988 1988-1990
Antoni Abramik		1988-1990
Czesław Kapitan		1973-1977
Rafał Brodecki		1988-1990
Tadeusz Bronisz		1973-1977 1978-1984
Tadeusz Walkiewicz		1973-1977 1978-1984
Florian Meluch		1978-1984 1984-1988
Stanisław Misiuk		1973-1977 1978-1984 1984-1988
Aleksander Meluch		1973-1977 1978-1984
Władysław Wysocki		1973-1977
Józef Kapitan		1978-1984
Julian Fiutka		1973-1977
Wanda Nieścioruk		1973-1977
Wacław Fiutka		1973-1977 1978-1984 1984-1988 1988-1990
Zbigniew Kiełbowicz		1973-1977 1978-1984
Czesław Jemielniak		1973-1977
Marian Antonik		1973-1977 1978-1984
Henryk Domański		1973-1977
Jan Tracz		1973-1977 1978-1984
Mikołaj Matejczuk		1973-1977
Tadeusz Marian Walkiewicz		1973-1977
Zdzisław Czubacki		1973-1977
Mieczysław Jesionek		1973-1977
Elżbieta Wawrzyńczuk		1973-1977
Mieczysław Wojciechowski		1973-1977 1978-1984
Zofia Jemielniak		1973-1977
Henryk Kłoda		1973-1977
Franciszek Czubacki		1973-1977
Antoni Hoduń		1973-1977
Grażyna Czubacka		1973-1977 1978-1984
Edward Smyk		1973-1977 1978-1984 1984-1988
Kazimierz Siodłowski		1973-1977
Stanisław Musiej		1973-1977 1978-1984 1984-1988
Bolesław Klementewicz		1973-1977 1978-1984
Halina Czajkowska		1973-1977
Klemens Ptach	1935	1973-1977
Stanisław Korzan		1973-1977
Teresa Drozd		1973-1977
Stanisław Prokopowicz		1973-1977
Franciszek Niedbalski		1973-1977 1978-1984 1984-1988
Stanisław Szkuat		1978-1984
Feliks Drozd		1978-1984
Janina Drozd		1978-1984 1984-1988
Aleksander Jakoniuk		1978-1984
Maria Lewacka		1978-1984 1984-1988
Stanisław Matejuk		1978-1984 1984-1988
Mirosław Marciniak		1978-1984
Zygmunt Smyk		1978-1984 1984-1988
Władysław Drozd		1978-1984
Lucjan Biernacki		1978-1984
Anna Gołębiowska		1978-1984
Zygmunt Domaszewski		1978-1984
Anna Misiuk		1978-1984
Marian Kanak		1978-1984 1984-1988
Genowefa Fiutka		1978-1984 1988-1990
Lucjan Fiutka		1978-1984
Krystyna Stawinoga		1978-1984
Witold Woźniak		1978-1984
Leokadia Kłoda		1978-1984
Elżbieta Szymaniak		1978-1984
Wiesława Biała		1978-1984
Edmund Budka		1978-1984
Lucjan Budka		1978-1984
Zygmunt Kłoda		1978-1984
Kazimierz Mąka		1978-1984 1984-1988
Stanisław Mrozek		1978-1984 1984-1988 1988-1990
Witold Iwanicki		1978-1984
Emilia Klepka		1978-1984
Zofia Hawrylak		1978-1984 1984-1988
Stanisław Walkiewicz		1978-1984 1988-1990
Józef Haraszczuk		1978-1984
Wiesława Szymanek		1978-1984 1984-1988 1988-1990
Kazimierz Bodzak		1978-1984
Stanisław Leszek Kaczmarek	1947	1978-1984
Zygmunt Sochal		1984-1988
Zygmunt Bronisz		1984-1988 1988-1990
Władysław Mikucewicz		1984-1988
Józef Gruszczyk		1984-1988
Alina Kieller		1984-1988
Tadeusz Klementewicz		1984-1988
Stanisław Zatorski		1984-1988
Stanisław Kondrat		1984-1988
Zygmunt Kiełbowicz		1984-1988
Jerzy Derecki		1984-1988
Jan Kwapiński		1984-1988
Zenon Nawrocki		1984-1988
Kazimierz Kłoda		1984-1988
Zenon Kłoda	1940-2010	1984-1988
Tadeusz Jóźwiak		1984-1988
Ludwik Duda		1984-1988
Wiesław Wójcik		1984-1988
Krystyna Hoduń		1984-1988
Bogdan Sawicki		1984-1988
Stanisław Karwacki		1984-1988
Wacław Drozd		1984-1988
Stanisław Haraszczuk		1984-1988
Marian Kurowski		1984-1988
Józef Wierzchowski		1984-1988
Kazimierz Posiej		1984-1988
Stefan Skomorowski		1984-1988 1988-1990
Stanisław Maleszyk		1984-1988 1988-1990
Jan Kudła		1984-1988 1988-1990
Zygmunt Bunia		1984-1988 1988-1990
Kazimierz Woźniak		1984-1988 1988-1990
Czesław Pietrzycki		1984-1988 1988-1990
Edward Markiewicz		1988-1990
Henryk Gruszczyk		1988-1990
Zofia Kozłowska		1988-1990
Władysława Bącik		1988-1990
Zygmunt Meluch		1988-1990
Elżbieta Kołek		1988-1990
Tadeusz Błazik		1988-1990
Ludwik Nawrocki		1988-1990
Waldemar Skubik		1988-1990
Andrzej Bunia	1957	1988-1990
Tadeusz Korzan		1988-1990
Mieczysława Jachewicz		1988-1990
Władysław Stanisław Białek		1984-1988 1988-1990
Władysław Kowalik		1988-1990
Krzysztof Iwanek		1988-1990
Andrzej Ligęza		1988-1990
Zbigniew Czabaj		1988-1990
Tadeusz Bernacki		1988-1990
Krystyna Derecka		1988-1990
Teresa Grodek		1988-1990
Lidia Kłoda		1988-1990
Wacław Siepsiak		1988-1990
Grażyna Kłoda		1988-1990
Adam Wojciechowski		1988-1990
Zenon Kłoda		1988-1990
Wiesław Koziej		1988-1990
Wacław Siodłowski		1988-1990
Ryszard Kłoda		1988-1990
Wiktoria Biała		1988-1990
Janina Kudła		1988-1990
Krzysztof Woźniak		1988-1990
Jan Bronisz		1988-1990
Zdzisław Drozd		1988-1990
Edward Barszczyk		1988-1990
Tadeusz Antonik		1988-1990
Jolanta Kozłowska		1988-1990

PREZYDIUM RADY NARODOWEJ

Reprezentowało daną jednostkę na zewnątrz.

PRZEWODNICZĄCY

Przewodniczącym rady zostawał obligatoryjnie w l. 1974-1980 pierwszy sekretarz lokalnego komitetu PZPR.

	ŻYCIE	KADENCJA

ZASTĘPCY PRZEWODNICZACEGO

	ŻYCIE	KADENCJA

NACZELNICY

Organ administracji państwowej oraz organ wykonawczy i zarządzający gminnej rady narodowej. Posiadał liczne obowiązki i uprawnienia, jednak mógł popaść w konflikt z przewodniczącym prezydium, który posiadał ogromną władzę z racji przewodzenia lokalnymi strukturami PZPR. Naczelnik był powoływany o odwoływany przez wojewodę.

	ŻYCIE	KADENCJA
Jerzy Polański	?	1972-1973
Wiesław Mileszczyk	1939-1991	1973-1979
Aleksander Jakoniuk	1946-2020	1979-1986
Zygmunt Smyk	1942	1986-1989
Jerzy Przystupa	1958	1990

ZASTĘPCY NACZELNIKA

	ŻYCIE	KADENCJA
Stanisław Matejuk		?-1987-?

SEKRETARZE BIURA

	ŻYCIE	KADENCJA

III RZECZPOSPOLITA 1990 – obecnie

BURMISTRZOWIE

	ŻYCIE	KADENCJA
Grzegorz Gregorowicz	1956	1990-1997
Barbara Jezior	1961-2013	1997-1998
Jarosław Jośko	1963	1998-2010
Ryszard Smerdel	1956	2010-2014
Józef Krzysztof Gruszczyk	1963	2014-2024
Włodzimierz Kołton	1976	2024-?

ZASTĘPCY BURMISTRZA

	ŻYCIE	PRACA
Barbara Jezior	1961-2013	1997-1998
Witold Sipta, społeczny		1998-2003
Andrzej Józef Bunia	1957	2003-2022
Sylwia Szczepańska zd. Bartosik	1978	2023-2025
Magdalena Bożek zd. Świderska		2025-?

SEKRETARZE

	ŻYCIE	KADENCJA
Barbara Jezior	1961-2013	1990-2013
Sylwia Szczepańska zd. Bartosik	1978	2013-?

Członkowie Zarządu I Kadencja 1990-1994

	ŻYCIE	FUNKCJA	UWAGI
Ludwik Nawrocki		przewodniczący Rady Gminy i Miasta
Marian Antonik		V-ce przewodniczący Rady Gminy i Miasta
Roman Mierz		V-ce przewodniczący Rady Gminy i Miasta
Władysław Kowalik
Jerzy Skoczylas			do 30.04.1991 r. (rezygnacja z członkostwa w Zarządzie)
Wiesław Janasz
Kazimierz Filipek

Radni Rady I Kadencji 1990-1994

	ŻYCIE	UWAGI
Zbysław Abramik
Marian Antonik
Zygmunt Bronisz		do 23.10.1991 r. (odwołany z funkcji Radnego z powodu wygaśnięcia mandatu)
Kazimierz Czabaj
Kazimierz Filipek
Mieczysław Haraszczuk		od 30.04.1991 r. (powołany do członkostwa w Zarządzie)
Wiesław Janasz
Zenon Kłoda
Władysław Kowalik		od 05.06.1990 r. delegat do sejmiku samorządowego
Marek Karwacki
Jadwiga Maleszyk
Roman Mierz
Jerzy Polański
Ludwik Nawrocki
Jerzy Szklarczyk
Wacław Siodłowski
Jerzy Skoczylas
Joanna Żak
Andrzej Bunia		od 23.10.1991 r.

Członkowie Zarządu II Kadencja 1994-1998

	ŻYCIE	FUNKCJA
Ludwik Nawrocki		przewodniczący Rady Miejskiej
Mieczysław Lipniacki		V-ce przewodniczący Rady Miejskiej
Kazimierz Litwinek		V-ce przewodniczący Rady Miejskiej
Mieczysław Haraszczuk
Tadeusz Jóżwiak
Marek Karwacki
Roman Mierz
Jerzy Szklarczyk

Radni Rady II Kadencji 1994-1998

	ŻYCIE
Zbysław Abramik
Anna Fijałkowska
Tadeusz Jóźwiak
Mieczysław Haraszczuk
Adam Korol
Marek Karwacki
Władysław Kowalik
Mieczysław Lipniacki
Kazimierz Litwinek
Józefa Mileszczyk
Roman Mierz
Ludwik Nawrocki
Kazimierz Prończuk
Jerzy Szklarczyk
Jerzy Skoczylas
Wacław Siodłowski
Jan Wierzchowski
Antoni Tajer

Członkowie Zarządu III Kadencja 1998-2002

	ŻYCIE	FUNKCJA	UWAGI
Władysław Kowalik		przewodniczący Rady Miejskiej od 30.10.1998 r. do 25.07.2001 r.	(odwołany z funkcji przewodniczącego Rady)
Tadeusz Szalast		V-ce przewodniczący Rady Miejskiej
Jadwiga Walkiewicz		V-ce przewodnicząca Rady Miejskiej od 30.10.1998 r. do 25.07.2001 r.	(zrezygnowała z funkcji wice przewodniczącej)
Kazimierz Abramik
Andrzej Domański		przewodniczący Rady Miejskiej od 08.08.2001 r.
Zbigniew Górny
Tadeusz Korzan
Irena Plakut

Radni Rady III Kadencji 1998-2002

	ŻYCIE	UWAGI
Kazimierz Abramik
Jolanta Bzoma
Andrzej Domański
Zdzisław Drozd
Tadeusz Fituch
Mirosław Fiutka
Zbigniew Górny
Bożena Kalisz
Tadeusz Korzan
Władysław Kowalik
Mirosław Marciniak		V-ce przewodniczący Rady Miejskiej od 08.08.2001 r.
Władysław Mikucewicz
Irena Plakut
Wacław Siodłowski
Tadeusz Szalast
Witold Sipta
Jadwiga Walkiewicz
Kazimierz Woźniak

Radni Rady IV Kadencji 2002-2006

	ŻYCIE	FUNKCJA
Mirosław Iwanek		przewodniczący Rady Miejskiej
Kazimierz Abramik		V-ce przewodniczący Rady Miejskiej
Franciszka Siepsiak		V-ce przewodnicząca Rady Miejskiej
Ryszard Smerdel
Dariusz Czapski
Dariusz Grzesiak
Halina Mąka
Beata Czapska
Jolanta Janicka
Andrzej Domański
Grzegorz Skomorowski
Roman Grzybała
Sławomir Miziołek
Piotr Zalewski
Danuta Drabik

Radni Rady V Kadencji 2006-2010

	ŻYCIE	FUNKCJA
Mirosław Iwanek		przewodniczący Rady Miejskiej do 17.10.2009 r. (zmarł)
Leon Maleszyk		V-ce przewodniczący Rady Miejskiej i od 27.11.2009 r. przewodniczący Rady Miejskiej
Sławomir Miziołek		V-ce przewodniczący Rady Miejskiej
Jerzy Drozd
Henryk Goławski
Krzysztof Nawrocki
Stanisław Szkuat
Tadeusz Fituch
Jolanta Janicka
Edward Barszczyk
Mieczysław Lipniacki
Dariusz Grzesiak
Leszek Czubacki
Piotr Zalewski
Krzysztof Woźniak

Radni Rady VI Kadencji 2010-2014

	ŻYCIE	FUNKCJA	UWAGI
Tadeusz Fituch		przewodniczący Rady Miejskiej
Sławomir Miziołek		V-ce przewodniczący Rady Miejskiej
Leszek Chmielewski		V-ce przewodniczący Rady Miejskiej
Tadeusz Górny
Antoni Kamiński
Sylwia Szczepańska			do 12.07.2013 r.
Stanisław Szkuat
Robert Powałka
Tadeusz Woźniak
Edward Barszczyk
Mieczysław Lipniacki
Leszek Czubacki			do 22.09.2014 r. (zmarł)
Jerzy Drozd
Krzysztof Wójtowicz
Piotr Puchacz
Józef Gruszczyk			od 06.10.2013 r. (wybory uzupełniające bez głosowania)

Radni Rady VII Kadencji 2014-2018

	ŻYCIE	FUNKCJA
Robert Powałka		przewodniczący Rady Miejskiej
Sławomir Miziołek		V-ce przewodniczący Rady Miejskiej
Dariusz Lipski		V-ce przewodniczący Rady Miejskiej
Dariusz Borzęcki
Antoni Kamiński
Mariola Socha
Krzysztof Nawrocki
Zenon Miąc
Tadeusz Woźniak
Beata Drabik
Katarzyna Banucha
Tomasz Szymula
Agnieszka Jesionek
Krzysztof Wójtowicz
Piotr Puchacz

Radni Rady VIII Kadencji 2018-2024

	ŻYCIE	FUNKCJA	UWAGI
Jerzy Sobich		przewodniczący Rady Miejskiej	do 29.12.2022 r. (zrezygnował z funkcji przewodniczącego Rady)
Kazimierz Kosiak		przewodniczący Rady Miejskiej	od 29.12.2022 r.
Dariusz Lipski		V-ce przewodniczący Rady Miejskiej
Agnieszka Jesionek		V-ce przewodnicząca Rady Miejskiej
Izabela Belniak			do 28.04.2020 r. (zrezygnowała z funkcji Radnej)
Wioleta Bodziak			od 26.07.2020 r.
Ryszard Smerdel
Wiesław Maleszyk
Antoni Kamiński
Mariola Socha
Jolanta Janicka
Edward Barszczyk
Leszek Gadaj
Marcin Siodłowski
Janusz Szalast
Barbara Karwacka

Radni Rady IX Kadencji 2024-2029

	ŻYCIE	FUNKCJA	UWAGI
Łukasz Kowalski		Przewodniczący Rady Miejskiej
Beata Sawicka		Wiceprzewodnicząca Rady Miejskiej
Ryszard Smerdel		Wiceprzewodniczący Rady Miejskiej
Agnieszka Abramowska
Edward Barszczyk
Katarzyna Bodzak
Leszek Gadaj
Jolanta Janicka
Karol Kapitan
Mirosław Ligęza
Piotr Puchacz
Marcin Siodłowski
Maria Szczepańska
Tomasz Szymula
Marek Wójtowicz

Lata 1944-1990 na podstawie: Leszek Zugaj, Gmina Ostrów Lubelski – Dzieje Samorządu i Administracji w latach 1807 – 1990, Lublin 2020.