Spis kościelnych w Ostrowie Lubelskim nie jest dodatkiem „na marginesie historii parafii”. To wykaz ludzi, bez których świątynia nie działała w praktyce, choć nie należeli do stanu duchownego. Kościelny (często utożsamiany z zakrystianem), dzwonnik, stróż kościelny czy „dziad kościelny” wykonywali pracę techniczną i porządkową, ale też pełnili funkcję z pogranicza służby i urzędu: byli stale przy proboszczu, widoczni dla wiernych i obecni przy tym, co w parafii powtarzało się każdego tygodnia i przy każdym pogrzebie.

W źródłach ich status najłatwiej uchwycić po pieniądzach i obowiązkach. Ks. Piotr B. Nowak podaje, że w 1738 r. kościelny otrzymywał od proboszcza 40 zł i 4 korce zboża, a stałym zadaniem było dzwonienie „podzwonne”; równolegle liczyły się datki wiernych związane właśnie z dzwonieniem. To od razu tłumaczy, czemu kościelny częściej niż inni „ludzie kościelni” wychodzi na powierzchnię w zapiskach: stoi przy obrzędach, a tam zawsze pojawia się kwestia opłat.

Ten sam fragment Nowaka pokazuje rzecz mniej wygodną, ale typową: przy opłatach zwyczajowych łatwo o spory i nadużycia. W Ostrowie zanotowano pretensje zarówno do kościelnego, jak i do organisty — zwłaszcza przy pogrzebach, kiedy organista, jak zapisano, „podług przebiegłości swej wymaga grosza i datku z gospodarskich rzeczy”. To nie jest literacka złośliwość, tylko rejestr konfliktu o granice tego, co jest należnością, a co wymuszeniem.

 „Ziemską” stronę tej służby dobrze dopowiada Liber domesticus, bo tam proboszcz zapisuje ją jak zwykłą umowę o pracę. W 1729 r. przyjmuje zakrystiana Krzysztofa i „pozwala mu” 40 zł na rok oraz 4 korce zboża; dalej widać rytm wypłat: „suche dni” liczone do św. Tomasza i kolejne raty przypięte do świąt. W 1730 r. wraca temat: Tomasz Sielski jako zakrystian ma już 48 zł rocznie, rozbite na 12 zł na każde „suche dni”, z dopiskiem, że zboże bierze od razu, a pieniądze będą mu się należały „na świętą Trójcę”, potem na św. Michała i znów na św. Tomasza. To uczy jednego: kościelny/zakrystian nie jest tu „postacią od ceremonii”, tylko pracownikiem rozliczanym terminami i ratami.

Trzeba też pamiętać, że zależność kościelnego od proboszcza bywała twarda, bo to proboszcz płacił i mógł używać tej zależności w sposób czysto gospodarczy. Nowak przytacza skargę parafian z 1905 r., w której zarzucono ks. Zaorskiemu, że zamiast pilnowania kościoła i pracy przy metrykach kazał kościelnemu i organiście robić na swoim polu, przez co „o mało nie spaliła się świątynia przez nikogo nie pilnowana”. Ten epizod dobrze ustawia perspektywę: kościelny nie był figurą „od świętości”, tylko człowiekiem w realnej hierarchii i realnych naciskach.

W drugiej połowie XIX wieku zmieniło się także otoczenie instytucjonalne. Nowak zaznacza, że utrzymanie organisty i kościelnego wzięło na siebie bractwo różańcowe.

A Dzieje Ostrowa Lubelskiego dopowiadają, że po 1864 r. przepisy rządowe pozwalały w większym stopniu wpływać mieszkańcom na życie kościelne: działały zebrania parafialne, które uchwalały składki na utrzymanie kościoła i wybierały dozór kościelny, podlegający kontroli władz; bez zgody administracji nie wolno było nawet prowadzić remontów, a za samowolę karano proboszczów (podany jest przykład ks. Rybińskiego ukaranego w 1888 r.). To znaczy, że kościelny był coraz mocniej wpisany nie tylko w relację „proboszcz płaci”, ale też w układ: parafianie — dozór — władza — proboszcz, bo to te instancje decydowały o pieniądzu, naprawach i organizacji zaplecza kościoła.

Sam wykaz poniżej najlepiej czytać jako listę osób pełniących funkcje przy kościele, które w źródłach bywają nazywane różnie: kościelny, zakrystian, dzwonnik, stróż kościelny, stróż cmentarny, „dziad kościelny”. To nie zawsze są różne zawody; czasem to różne nazwy tej samej pracy, czasem rozdzielenie obowiązków zależnie od epoki i potrzeb. A że jest to praca widoczna przy obrzędach (szczególnie pogrzebowych), nazwiska tych ludzi dają się wyłowić z metryk i zapisów częściej niż nazwiska wielu mniej „publicznych” parafialnych pomocników.

ks. Piotr Nowak, Dzieje parafii Ostrów Lubelski do roku 1918, Lublin 1994.

Maciej Jan Refik	ok. 1620-1691	?-1665–1691
Stanisław Bykowski	ok. 1670-?	?-1689-1691-?
Stanisław Borówka	1667-?	?-1690-1696-?
Jakub Jastrzębski	?	1691-1694–?
Wojciech Winiarski	1681-?	?-1695-1698-?
Wojciech Piętak, dzwonnik	1680-?	?-1701-?
Antoni Walkiewicz	ok. 1690-1727	1712–1727
Tomasz Sielski	ok. 1700-?	1727–1729
Krzysztof Łoński		1729–1730
Tomasz Sielski	ok. 1700-?	1730–1732
Jan Kozicki	ok. 1714-1754	1734–1754
Kazimierz Błaszewski		1754–1763
Stefan Tomasz Kozicki	1736-?	1763–?
Szymon Jastrzębski	ok. 1727-1767	?–1767–?
Bonifacy Jan Kozicki	1742-1784	?–1768–1784
Marcin Kaczorowicz	1736-1788	?–1779–1781–?
Marcin Kozicki	1768-1843	?–1785–?
Grzegorz Krasucki	ok. 1736-1806	?–1786–1790
Józef Kozubowski	1727-1800	1791–1795-?
Grzegorz Kępiński	?	?–1797-1799–?
Jakub Wojtyński	1758-1810	?-1801
Grzegorz Kochanowski	?	1802–1807–?
Marcin Kozicki	1768-1843	?–1799–1819-?
Wawrzyniec Domański	1779-?	?–1844
Szymon Kozicki	1822-1870	1844-1848–?
Karol Wincenty Biedrzycki	1831-?	?–1859–?
Józef Lipski, dziad kościelny	1815-?	?-1863-1867-?
Józef Sidor, dziad kościelny	1829-1890	?-1876-1890
Stanisław Rzechuła	1817-?	1891-1892
Józef Pogorzelec, stróż kościelny	1840-1906	1893-1906
Wojciech Kaszewski	1865-1902	1896-1901-?
Władysław Bodzak	1874-?	?-1903-1913-?
Jan Pawelec, stróż kościelny	1877-?	?-1908-?
Antoni Puś	1878-1920	?-1908-?
Jan Kozłowski, stróż kościelny, stróż cmentarny (1913)	1875-?	?-1910-?
Bernard Kulik	1868-1952	?-1919-1921
Rafał Kucharczyk	1893-1951	1921-1927
Jan Cichecki	1891-?	1927-1942-?
Władysław Włosek		? - obecnie