Spis prebendarzy na tej stronie należy rozumieć jako zestawienie duchownych, którzy w Ostrowie Lubelskim występowali w źródłach z tytułem wynikającym z posiadania beneficjum prostego (prebendy), a więc uposażenia „przy kościele”, związanego z określonymi obowiązkami liturgicznymi i (zwykle) z prawem do stałego utrzymania z odsetek od kapitału lub z innych stałych dochodów. W praktyce prebenda działała podobnie jak altaria: fundator (albo instytucja kościelna) zapewniał kapitał i jego oprocentowanie, a w zamian duchowny był zobowiązany do odprawiania oznaczonej liczby mszy lub nabożeństw w określonych intencjach. Nowak opisuje ten mechanizm wprost jako formę „wieczystego stypendium mszalnego” (z określeniem liczby mszy, ich rodzaju i terminów), co dobrze tłumaczy, dlaczego w aktach parafialnych tytuł prebendarza pojawia się obok tytułów wikariusza czy rezydenta.

W Ostrowie takie beneficja proste były realnym elementem organizacji parafii. Nowak wskazuje, że od 1748 r. przy kościele parafialnym rezydował altarzysta św. Krzyża, zobowiązany nie tylko do własnych mszy fundacyjnych, ale też do pomocy proboszczowi (spowiedź, sakramenty, dyspozycyjność w niedziele i święta), przez co w praktyce traktowano go jak jednego z wikariuszy. Drugim prebendarzem był promotor różańcowy o analogicznym ciężarze obowiązków. W tym sensie „prebendarz” nie oznaczał w Ostrowie księdza oderwanego od duszpasterstwa, lecz raczej duchownego o lepszym i bardziej stabilnym utrzymaniu, którego włączano w normalną obsługę parafii.

Warto zwrócić uwagę, że prebenda była także pojęciem bardzo przyziemnym: oznaczała nie tylko dochód, ale często również miejsce zamieszkania. Nowak, opisując zabudowania parafialne, wymienia osobno „starą, drewnianą, krytą gontem prebendę dla altarzysty” stojącą na gruncie kościelnym. To jest istotne dla lektury spisu: w małym ośrodku „posiadanie prebendy” bywało po prostu równoznaczne z trwałym osadzeniem przy kościele i z zapewnioną bazą materialną.

Mechanikę finansowania i rozliczeń podobnych zobowiązań dobrze pokazuje Liber domesticus proboszczów ostrowskich. Już tytuł tej księgi mówi o „osobach w obsequii kościoła ostrowskiego” oraz o ich „mercedem et salaria”, a w praktyce zapisuje się tam zarówno służbę świecką, jak i sprawy stricte kościelne, w tym wypłaty i należności powiązane z określonymi sumami kapitałowymi i terminami roku kościelnego. To jest ten sam świat, w którym prebenda funkcjonuje jako dochód z kapitału i jako obowiązek do odprawiania świadczeń religijnych, tylko zapisany bez komentarza – językiem kwitów i terminów.

Trzeba też brać pod uwagę częste w epoce kumulowanie beneficjów. Nowak podaje przykład ks. Jana Ziemiańskiego, który skupił w swoim ręku probostwo szpitalne oraz oba beneficja proste w kościele parafialnym (altarię św. Krzyża i promotorię różańcową). Taka praktyka utrudnia dzisiejsze „szufladkowanie” postaci do jednej funkcji: ten sam ksiądz mógł być równocześnie proboszczem, komendarzem, prebendarzem czy administratorem innego beneficjum, a źródła w różnych latach będą go tytułowały inaczej.

Z tych powodów sam wykaz z latami (np. Kunowski 1749; Martynowicz 1753–1758; Głodowski 1759–1796; dalej Prądziński, Kozłowski, Chromiński, Dmochowski) należy czytać przede wszystkim jako rejestr poświadczeń źródłowych i robocze uporządkowanie chronologii, a nie zawsze jako kompletne, bezsporne kadencje urzędowania. Widać to choćby po znakach zapytania i urwanych datach w spisie, a także po tym, że przy niektórych osobach ciągłość jest sugerowana, ale nie dopowiedziana (np. wpis „1827–” przy Dmochowskim).

W konsekwencji ten spis jest najbardziej użyteczny wtedy, gdy traktuje się go jako punkt wyjścia do weryfikacji w metrykach i dokumentach beneficjalnych: najpierw ustalić, w jakiej roli dana osoba występuje w zapisie (prebenda, komenda, rezydencja, wikariat), a dopiero potem dopasować ją do konkretnego beneficjum i jego uposażenia. W Ostrowie, gdzie beneficja proste realnie „wchodziły” w duszpasterstwo, taka ostrożność jest po prostu konieczna.

 

Spis prebendarzów rzymskokatolich ostrowskich

1.	Baltazar Kunowski	1749
2.	Adam Martynowicz	1753-1758
3.	Mateusz Franciszek Głodowski	1759-1796
4.	Antoni Prądziński	1767-1770
5.	Mikołaj Kozłowski	?-1798-?
6.	Ignacy Chromiński	1807
7.	Franciszek Dmochowski	1813-1819; 1827-