W dawnej Polsce woźnica, zwany także furmanem lub wozakiem, był zawodem głęboko osadzonym w codziennej praktyce przemieszczania ludzi i rzeczy. Nie był jedynie „człowiekiem od wozu”, lecz częścią lokalnej infrastruktury komunikacyjnej, łączącej dwór, plebanię, miasteczko i wsie. Dopisek „woźnica” w metryce parafialnej otwiera więc przestrzeń dróg, gościńców, brodów, karczm i przystanków, bez których życie gospodarcze i administracyjne nie mogło funkcjonować.

Zestawienie woźniców z parafii pokazuje wyraźnie, że ich praca była najczęściej związana ze służbą na rzecz właścicieli dóbr oraz duchowieństwa. Byli to ludzie zawodowo „od drogi”, odpowiedzialni za cudzy czas, cudzy interes i cudzy majątek. W spisie widać to wprost tam, gdzie przy nazwisku doprecyzowano, komu dany woźnica służył, co odróżniało go od gospodarza jeżdżącego okazjonalnie „po swoje”.

Szczególnie wyraźnie realia tej profesji odsłania Księga Sądowa Miasta Ostrowa w Ziemi Lubelskiej. W zapisce z 26 czerwca 1795 r. sąd rozpatrywał sprawę konia „zostawionego w drodze” przy powrocie „z pod Korytnicy od obozu”. Pozwany miał obowiązek przedstawić zaświadczenie, co stało się z koniem, pod rygorem zapłaty jego wartości. Sprawa ta osadzona jest w kontekście przemarszów wojskowych i obowiązków transportowych, pokazując, jak łatwo droga mogła pozbawić człowieka podstawowego narzędzia pracy.

Jeszcze ostrzejszy ton ma zapis z 12 grudnia 1795 r., dotyczący konia „wziętego na potrzebę całego przedmieścia Jam”, który został „w drodze stracony”. Właściciel podkreślał, że strata konia oznacza dla niego „upadek wielki”, gdyż bez niego nie ma czym dowozić opału ani zarabiać na utrzymanie. Ten fragment pokazuje, jak koń pociągowy był jednocześnie narzędziem pracy, kapitałem i zabezpieczeniem egzystencji.

Inna zapiska z 26 czerwca 1795 r. dotyczy sporów o koszty transportu i utrzymania koni po przejściu wojsk kozackich. Spór o wywiezienie gnoju oraz o rzeczywiste poniesienie ciężaru karmienia i pilnowania koni zakończył się sądowym nakazem wyrównania kosztów. Pokazuje to, że wokół transportu istniała wspólnotowa „rachunkowość” obowiązków i strat.

28 listopada 1795 r. mieszkańcy Jam wnieśli przed ostrowski Magistrat sprawy dotyczące prowiantu dostarczanego do Kocka oraz potrąceń kosztów przewozu. I w tym wypadku transport nie jest abstrakcją, lecz konkretną pracą woźniców i realnym obciążeniem gospodarstw.

W XIX wieku rola woźnicy zaczęła łączyć się także z nowoczesnym obiegiem informacji. Przy okazji otwarcia stacji pocztowej w Ostrowie w 1883 r. prasa podkreślała, że wcześniej po listy należało jeździć wiele mil do innych miejscowości. Poczta oznaczała więc nie tylko urząd, lecz także konie, kursy i dowóz, a woźnica stawał się praktycznym „przedłużeniem urzędu” w terenie[1].

Dwudziestolecie międzywojenne i lata późniejsze przynoszą do obrazu tej profesji wyraźny element ryzyka. Prasa odnotowywała napady na furmanki w okolicach Rozkopaczewa, m.in. na furmana wiozącego grykę, a także brutalne ataki na wieśniaków podróżujących wozami[2]. W 1936 r. opisano również tragiczny wypadek, gdy wywrócona furmanka na drodze do Uścimowa doprowadziła do śmierci dziecka[3].

Nawet tam, gdzie nie dochodziło do napadu ani wypadku, problemem pozostawał stan dróg. W 1930 r. „Ziemia Lubelska” informowała o planach budowy ważnych traktów komunikacyjnych, obejmujących również połączenia istotne dla Ostrowa i okolic, co pokazuje, jak bardzo mobilność nadal zależała od infrastruktury drogowej[4].

Na tym tle spis woźniców z parafii Ostrów Lubelski przestaje być prostą listą profesji. Staje się rejestrem lokalnej mobilności, ułożonym według miejscowości, z rubrykami „Życie” i „Praca”, wskazującymi ramy biograficzne i lata aktywności zawodowej. Znaki zapytania przy datach są tu świadectwem luk źródłowych, a nie braku rzetelności.

Woźnica jawi się w tych materiałach jako człowiek „pomiędzy”: między domem a miastem, między dworem a plebanią, między rynkiem a lasem, między bezpieczeństwem a ryzykiem drogi. I właśnie dlatego jedno słowo w metryce wystarcza, by zobaczyć całą sieć połączeń, na których opierało się codzienne życie parafii Ostrów Lubelski.

---

[1] „Kurjer Warszawski” 1883, R. 63, nr 272a (18 X), s. 1-3.

[2] „Głos Lubelski : pismo codzienne” 1936, R. 23, nr 105 (18 IV), s. 5; „Express Lubelski i Wołyński” 1933, R. 11, nr 7 (7 I), s. 4.

[3] „Głos Lubelski : pismo codzienne” 1936, R. 23, nr 99 (9 IV), s. 5.

[4] „Ziemia Lubelska” 1930, R. 26, nr 18 (21 I), s. 4.

BABIANKA

	ŻYCIE	PRACA
Feliks Witorowicz	1812-?	?-1836-?
Piotr Guz	1822-?	?-1852-?

BEREJÓW

	ŻYCIE	PRACA
Wojciech Majewski	1830-1876	?-1859-?

BRZEŹNICA BYCHAWSKA

	ŻYCIE	PRACA
Wojciech Danił	?	?-1798-?
Andrzej Fiutka	1761-1829	?-1811-?
Andrzej Okulski	1771-?	?-1811-?
Tomasz Krymski	1784-?	?-1835-1838-?
Franciszek Załęski	1799-?	?-1841-?

BRZEŹNICA KSIĄŻĘCA

	ŻYCIE	PRACA	Ciekawostki
Michał Mirecki	1749-1809	?-1809	woźnica Michała Czaplicy podstolego żytomierskiego

BRZOSTÓWKA

	ŻYCIE	PRACA
Jan Feliks Pyła	1817-1852	?-1842-?
Wojciech Wlazły	1824-1893	?-1852-?

GŁĘBOKIE

	ŻYCIE	PRACA	Ciekawostki
Leon Zakrzewski	1763-1813	?-1788-?	woźnica Aleksandra Dunina ze Skrzynna (ok.1719-1789)
Konstanty Wasilewski	1813-?	?-1854-1855-?

JEDLANKA

	ŻYCIE	PRACA
Filip Bożyk	1810-1850	?-1850
Józef Grzywaczewski	1898-?	?-1928-?

KAZNÓW

	ŻYCIE	PRACA
Jan	ok. 1650-?	?-1673-?
Michał Żuromski	ok.1758-1828	?-1788-?
Jan Goździkowski	1740-?	?-1789-?
Jan Błażejowski	1780-?	?-1810-1812-?
Stanisław Tkaczyk	1823-?	?-1849-1863-?
Seweryn Pyła	1818-?	?-1845-?
Sebastian Włosek	1826-1889	?-1860-1864-?

KOLECHOWICE

	ŻYCIE	PRACA
Stefan Eysmund	1790-1837	?-1819-?
Kajetan Przykorzyński	1800-?	?-1835-1837-?
Wojciech Kozicki	1840-1886	?-1864-?

OSTRÓW LUBELSKI

	ŻYCIE	PRACA
Maciej Wiśniowski	ok. 1760-?	?-1785-?
Jan Ignacy Latkowski	1780-?	?-1810-?
Feliks Florek vel Czubacki	1801-1854	?-1839-?
Jan Lis	1787-1844	?-1844

ROZKOPACZEW

	ŻYCIE	PRACA
Kazimierz Jóźwiak	1806-1874	?-1827-?
Jan Filipek	1819-1889	?-1846-1853-?
Jan Kłoda	1824-1897	?-1847-?
Jan Dembosz	1853-?	?-1876-?

TYŚMIENICA

	ŻYCIE	PRACA
Szymon Angierda	1789-1843	?-1838-1840-?
Jan Kunaszewski	1820-?	?-1850-1852-?
Franciszek Adrian	1870-1909
Stanisław Kozicki	1871-?	?-1900-?

UŚCIMÓW

	ŻYCIE	PRACA
Jakub Karasiewicz	ok. 1760-1788	?-1788
Walenty Kuderzyński	ok. 1760-?	?-1795-?
Antoni Nowacki	1773-?	?-1797-?
Marcin Spodniewski	1814-?	?-1854-?
Seweryn Tyszkowski	1845-?	?-1871-?
Piotr Mazurek	1867-?	?-1906-?