Przy ko\u015bcielnej topografii Ostrowa Lubelskiego spis prepozyt\u00f3w szpitalnych dotyka instytucji, kt\u00f3ra w \u017ar\u00f3d\u0142ach bywa mylona z \u201ezwyk\u0142ym\u201d szpitalem parafialnym, a w praktyce stanowi\u0142a osobny organizm ko\u015bcielny. W j\u0119zyku epoki szpitale (xenodochia, hospitia) by\u0142y przede wszystkim przytu\u0142kami: dawa\u0142y dach nad g\u0142ow\u0105 ubogim, kalekom i ludziom bez sta\u0142ego utrzymania, rzadko za\u015b oferowa\u0142y opiek\u0119 \u201elecznicz\u0105\u201d w nowoczesnym sensie. Ich rozw\u00f3j w Polsce wi\u0105zano z konsekwencjami reformy trydenckiej i z rosn\u0105c\u0105 pauperyzacj\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa w XVII\u2013XVIII w.<\/p>\n\n\n\n
T\u0119 og\u00f3ln\u0105 regu\u0142\u0119 dobrze potwierdza materia\u0142 ostrowski: wizytacje notowa\u0142y ubogich, zaleca\u0142y organizacj\u0119 opieki i co wa\u017cne: rozr\u00f3\u017cnia\u0142y szpital parafialny od szpitala zwi\u0105zanego z prepozytur\u0105, a wi\u0119c z beneficjum o wyra\u017anie okre\u015blonej formie prawnej.<\/p>\n\n\n\n
Prepozytura szpitalna przy ko\u015bciele szpitalnym by\u0142a czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c \u201eagend\u0105\u201d proboszcza. Ks. Piotr Nowak podkre\u015bla, \u017ce szpitale prepozyturalne mia\u0142y charakter instytucji wzgl\u0119dnie samoistnych: z w\u0142asnym ko\u015bcio\u0142em, w\u0142asnym uposa\u017ceniem i proboszczem\/prepozytem, podlegaj\u0105cym bezpo\u015brednio biskupowi; ich powo\u0142anie wymaga\u0142o procedury w\u0142a\u015bciwej dla erekcji beneficjum.<\/p>\n\n\n\n
W Ostrowie tworzenie tego zaplecza wyrasta\u0142o z dzia\u0142alno\u015bci bractwa mi\u0142osierdzia: erygowanego w 1598 r., kt\u00f3re z czasem zbudowa\u0142o kaplic\u0119 \u015bw. \u0141azarza, a nast\u0119pnie doprowadzi\u0142o do rozwoju o\u015brodka szpitalnego.<\/p>\n\n\n\n
W samym opisie ko\u015bcio\u0142a szpitalnego wida\u0107 ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 i zmienno\u015b\u0107 zarazem: \u015bwi\u0105tynia (pocz\u0105tkowo kojarzona z tytu\u0142em \u015bw. \u0141azarza) w wizytacji 1650 r. i w dokumencie erekcyjnym prepozytury wyst\u0119puje jako ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Krzy\u017ca (Podwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego) i Przemienienia Pa\u0144skiego; Nowak zwraca uwag\u0119, \u017ce p\u00f3\u017aniejsze przypisywanie mu wezwania \u201e\u015bw. Ducha\u201d bywa\u0142o wt\u00f3rn\u0105 pomy\u0142k\u0105, wynikaj\u0105c\u0105 z cz\u0119stego wezwania ko\u015bcio\u0142\u00f3w szpitalnych.<\/p>\n\n\n\n
Kluczowa dla spisu jest geneza personalna i miejska tej fundacji. Z przekazu Nowaka wynika, \u017ce inicjatorem ostrowskiej prepozytury by\u0142 ks. Krzysztof Krzymuski, wywodz\u0105cy si\u0119 z miejscowego mieszcza\u0144stwa, dzia\u0142aj\u0105cy za zgod\u0105 magistratu, bractwa mi\u0142osierdzia oraz \u00f3wczesnego proboszcza parafii.<\/p>\n\n\n\n
\u201eDzieje Ostrowa Lubelskiego\u201d dopowiadaj\u0105 t\u0119 sam\u0105 sekwencj\u0119 w skr\u00f3cie faktograficznym: ko\u015bci\u00f3\u0142 szpitalny wzniesiono w 1628 r., formaln\u0105 erekcj\u0119 prepozytury lokuje si\u0119 w 1653 r., a funkcj\u0119 prepozyta (kapelana szpitalnego) obj\u0105\u0142 ks. Krzysztof Krzymuski.<\/p>\n\n\n\n
Z perspektywy bada\u0144 nad personelem ko\u015bcielnym istotne jest, \u017ce bractwo pierwotnie \u201eprzy\u201d parafii, zosta\u0142o nast\u0119pnie przeniesione i przy\u0142\u0105czone do prepozytury, a prepozyt sta\u0142 si\u0119 jego opiekunem (zatwierdzenie bp. Andrzeja Trzebickiego z 16 XII 1666 r.). Oznacza to, \u017ce prepozyt ostrowski funkcjonowa\u0142 jednocze\u015bnie w trzech rejestrach: jako duszpasterz, administrator instytucji szpitalnej i zwierzchnik (w sensie ko\u015bcielnym) brackiej struktury dobroczynnej.<\/p>\n\n\n\n
Nowe \u015bwiat\u0142o na \u201edzia\u0142anie w terenie\u201d daje ksi\u0119ga chrzt\u00f3w z lat 1665\u20131705, czyli \u017ar\u00f3d\u0142o z pierwszej linii. Pokazuje ona, \u017ce poj\u0119cia \u201eszpital\u201d, \u201exenodochium\u201d i \u201eludzie szpitalni\u201d nie by\u0142y abstrakcj\u0105 kancelaryjn\u0105, lecz elementem codziennego krajobrazu spo\u0142ecznego. W jednym z zapis\u00f3w jako chrzestny wyst\u0119puje Jan Kulewicz \u201ede xenodochio ostroviensi\u201d, a wi\u0119c wprost \u201eze szpitala ostrowskiego\u201d. W indeksie tej samej ksi\u0119gi pojawia si\u0119 ponadto kategoria \u201edziad szpitalny\u201d, co dobrze pasuje do obrazu szpitala jako przytu\u0142ku, kt\u00f3rego mieszka\u0144cy wykonywali te\u017c okre\u015blone pos\u0142ugi i pozostawali widoczni w \u017cyciu parafii.<\/p>\n\n\n\n
Sama osoba Krzysztofa Krzymuskiego jest tu uchwytna nie tylko jako figura z opracowa\u0144, ale jako realny celebrans: w ksi\u0119dze wyst\u0119puje wielokrotnie jako duchowny dzia\u0142aj\u0105cy w Ostrowie, a zestawienie przygotowane na podstawie liber baptisatorum identyfikuje go wprost jako \u201eprepozyta szpitalnego (1653\u20131685)\u201d oraz r\u00f3wnocze\u015bnie proboszcza ostrowskiego (1675\u20131685).<\/p>\n\n\n\n
W takim kontek\u015bcie sam spis prepozyt\u00f3w szpitalnych nale\u017cy czyta\u0107 jako rejestr potwierdze\u0144 \u017ar\u00f3d\u0142owych, a nie jako \u201eci\u0105g etat\u00f3w\u201d w nowoczesnym rozumieniu. Tytu\u0142y w dokumentach bywaj\u0105 ruchome (prepozyt, proboszcz szpitalny, kapelan, czasem komendarz), a jedna osoba mog\u0142a \u0142\u0105czy\u0107 funkcje \u2013 co dobrze ilustruje przyk\u0142ad z ko\u0144ca XVIII w., gdy prepozyt ks. Antoni D\u0105browski wyst\u0119puje jednocze\u015bnie jako komendarz ko\u015bcio\u0142a parafialnego przy nieobecno\u015bci proboszcza-rezydenta.<\/p>\n\n\n\n
Z kolei fundament materialny prepozytury (kapita\u0142y, czynsze, zobowi\u0105zania mszalne i zapisy na utrzymanie ubogich) sprawia\u0142, \u017ce trwa\u0142o\u015b\u0107 instytucji zale\u017ca\u0142a nie tylko od os\u00f3b, ale i od kondycji jej uposa\u017cenia oraz realnej kontroli nad funduszami. Dlatego lata podane w wykazie warto rozumie\u0107 przede wszystkim jako momenty, w kt\u00f3rych dana osoba zosta\u0142a nazwana w \u017ar\u00f3d\u0142ach \u201eprepozytem\u201d (lub funkcjonalnym odpowiednikiem), a dopiero w dalszym kroku rekonstruowa\u0107 zakres jej faktycznych obowi\u0105zk\u00f3w: duszpasterskich, gospodarczych i zwi\u0105zanych z opiek\u0105 nad ubogimi.<\/p>\n\n\n\n
ks. Piotr Nowak, Dzieje parafii Ostr\u00f3w Lubelski do roku 1918, Lublin 1994.<\/p>\n\n\n\n
| IMI\u0118 I NAZWISKO<\/th> | LATA \u017bYCIA, MIEJSCA, TYTU\u0141<\/th> | URZ\u0118DY<\/th> | LATA POS\u0141UGI<\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n |
|---|---|---|---|
| Krzysztof Krzymuski<\/td> | <\/td> | <\/td> | 1653-1684<\/td>\n<\/tr>\n |
| J\u00f3zef Rogulski<\/td> | <\/td> | proboszcz - Serokomla (?-1684-?) \nprepozyt szpitalny - Ostr\u00f3w Lubelski (1684-?)<\/td> | 1684-1685<\/td>\n<\/tr>\n |
| Wojciech Bartosiewicz<\/td> | <\/td> | <\/td> | 1685-1688<\/td>\n<\/tr>\n |
| Kacper Opatowski<\/td> | <\/td> | <\/td> | 1688-1689<\/td>\n<\/tr>\n |
| Stanis\u0142aw Fiolski<\/td> | <\/td> | <\/td> | 1689-1696<\/td>\n<\/tr>\n |
| Jan Wojciech Szepetowski<\/td> | <\/td> | <\/td> | 1696-1705<\/td>\n<\/tr>\n |
| Albert Chmielowski<\/td> | <\/td> | <\/td> | 1705-1708<\/td>\n<\/tr>\n |
| Albert Konieczkowski<\/td> | <\/td> | <\/td> | 1708-1711<\/td>\n<\/tr>\n |
| Jan Jasi\u0144ski<\/td> | <\/td> | <\/td> | 1711-1731<\/td>\n<\/tr>\n |
| Jan K\u0142osowski<\/td> | <\/td> | <\/td> | 1732-1776<\/td>\n<\/tr>\n |
| Dionizy Baranowski<\/td> | <\/td> | <\/td> | 1776-1786<\/td>\n<\/tr>\n |
| Antoni D\u0105browski<\/td> | <\/td> | <\/td> | 1786-1804<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Przy ko\u015bcielnej topografii Ostrowa Lubelskiego spis prepozyt\u00f3w szpitalnych dotyka instytucji, kt\u00f3ra w \u017ar\u00f3d\u0142ach bywa mylona z \u201ezwyk\u0142ym\u201d szpitalem parafialnym, a w praktyce stanowi\u0142a osobny organizm ko\u015bcielny. W j\u0119zyku epoki szpitale (xenodochia, hospitia) by\u0142y przede wszystkim przytu\u0142kami: dawa\u0142y dach nad g\u0142ow\u0105 ubogim, kalekom i ludziom bez sta\u0142ego utrzymania, rzadko za\u015b oferowa\u0142y opiek\u0119 \u201elecznicz\u0105\u201d w nowoczesnym sensie. … Czytaj dalej Prepozyci Szpitalni<\/span> |