W dawnej Polsce wo\u017anica, zwany tak\u017ce furmanem lub wozakiem, by\u0142 zawodem g\u0142\u0119boko osadzonym w codziennej praktyce przemieszczania ludzi i rzeczy. Nie by\u0142 jedynie \u201ecz\u0142owiekiem od wozu\u201d, lecz cz\u0119\u015bci\u0105 lokalnej infrastruktury komunikacyjnej, \u0142\u0105cz\u0105cej dw\u00f3r, plebani\u0119, miasteczko i wsie. Dopisek \u201ewo\u017anica\u201d w metryce parafialnej otwiera wi\u0119c przestrze\u0144 dr\u00f3g, go\u015bci\u0144c\u00f3w, brod\u00f3w, karczm i przystank\u00f3w, bez kt\u00f3rych \u017cycie gospodarcze i administracyjne nie mog\u0142o funkcjonowa\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Zestawienie wo\u017anic\u00f3w z parafii pokazuje wyra\u017anie, \u017ce ich praca by\u0142a najcz\u0119\u015bciej zwi\u0105zana ze s\u0142u\u017cb\u0105 na rzecz w\u0142a\u015bcicieli d\u00f3br oraz duchowie\u0144stwa. Byli to ludzie zawodowo \u201eod drogi\u201d, odpowiedzialni za cudzy czas, cudzy interes i cudzy maj\u0105tek. W spisie wida\u0107 to wprost tam, gdzie przy nazwisku doprecyzowano, komu dany wo\u017anica s\u0142u\u017cy\u0142, co odr\u00f3\u017cnia\u0142o go od gospodarza je\u017cd\u017c\u0105cego okazjonalnie \u201epo swoje\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Szczeg\u00f3lnie wyra\u017anie realia tej profesji ods\u0142ania Ksi\u0119ga S\u0105dowa Miasta Ostrowa w Ziemi Lubelskiej<\/em>. W zapisce z 26 czerwca 1795 r. s\u0105d rozpatrywa\u0142 spraw\u0119 konia \u201ezostawionego w drodze\u201d przy powrocie \u201ez pod Korytnicy od obozu\u201d. Pozwany mia\u0142 obowi\u0105zek przedstawi\u0107 za\u015bwiadczenie, co sta\u0142o si\u0119 z koniem, pod rygorem zap\u0142aty jego warto\u015bci. Sprawa ta osadzona jest w kontek\u015bcie przemarsz\u00f3w wojskowych i obowi\u0105zk\u00f3w transportowych, pokazuj\u0105c, jak \u0142atwo droga mog\u0142a pozbawi\u0107 cz\u0142owieka podstawowego narz\u0119dzia pracy.<\/p>\n\n\n\n Jeszcze ostrzejszy ton ma zapis z 12 grudnia 1795 r., dotycz\u0105cy konia \u201ewzi\u0119tego na potrzeb\u0119 ca\u0142ego przedmie\u015bcia Jam\u201d, kt\u00f3ry zosta\u0142 \u201ew drodze stracony\u201d. W\u0142a\u015bciciel podkre\u015bla\u0142, \u017ce strata konia oznacza dla niego \u201eupadek wielki\u201d, gdy\u017c bez niego nie ma czym dowozi\u0107 opa\u0142u ani zarabia\u0107 na utrzymanie. Ten fragment pokazuje, jak ko\u0144 poci\u0105gowy by\u0142 jednocze\u015bnie narz\u0119dziem pracy, kapita\u0142em i zabezpieczeniem egzystencji.<\/p>\n\n\n\n Inna zapiska z 26 czerwca 1795 r. dotyczy spor\u00f3w o koszty transportu i utrzymania koni po przej\u015bciu wojsk kozackich. Sp\u00f3r o wywiezienie gnoju oraz o rzeczywiste poniesienie ci\u0119\u017caru karmienia i pilnowania koni zako\u0144czy\u0142 si\u0119 s\u0105dowym nakazem wyr\u00f3wnania koszt\u00f3w. Pokazuje to, \u017ce wok\u00f3\u0142 transportu istnia\u0142a wsp\u00f3lnotowa \u201erachunkowo\u015b\u0107\u201d obowi\u0105zk\u00f3w i strat.<\/p>\n\n\n\n 28 listopada 1795 r. mieszka\u0144cy Jam wnie\u015bli przed ostrowski Magistrat sprawy dotycz\u0105ce prowiantu dostarczanego do Kocka oraz potr\u0105ce\u0144 koszt\u00f3w przewozu. I w tym wypadku transport nie jest abstrakcj\u0105, lecz konkretn\u0105 prac\u0105 wo\u017anic\u00f3w i realnym obci\u0105\u017ceniem gospodarstw.<\/p>\n\n\n\n W XIX wieku rola wo\u017anicy zacz\u0119\u0142a \u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 tak\u017ce z nowoczesnym obiegiem informacji. Przy okazji otwarcia stacji pocztowej w Ostrowie w 1883 r. prasa podkre\u015bla\u0142a, \u017ce wcze\u015bniej po listy nale\u017ca\u0142o je\u017adzi\u0107 wiele mil do innych miejscowo\u015bci. Poczta oznacza\u0142a wi\u0119c nie tylko urz\u0105d, lecz tak\u017ce konie, kursy i dow\u00f3z, a wo\u017anica stawa\u0142 si\u0119 praktycznym \u201eprzed\u0142u\u017ceniem urz\u0119du\u201d w terenie[1]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Dwudziestolecie mi\u0119dzywojenne i lata p\u00f3\u017aniejsze przynosz\u0105 do obrazu tej profesji wyra\u017any element ryzyka. Prasa odnotowywa\u0142a napady na furmanki w okolicach Rozkopaczewa, m.in. na furmana wioz\u0105cego gryk\u0119, a tak\u017ce brutalne ataki na wie\u015bniak\u00f3w podr\u00f3\u017cuj\u0105cych wozami[2]<\/a>. W 1936 r. opisano r\u00f3wnie\u017c tragiczny wypadek, gdy wywr\u00f3cona furmanka na drodze do U\u015bcimowa doprowadzi\u0142a do \u015bmierci dziecka[3]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Nawet tam, gdzie nie dochodzi\u0142o do napadu ani wypadku, problemem pozostawa\u0142 stan dr\u00f3g. W 1930 r. \u201eZiemia Lubelska\u201d informowa\u0142a o planach budowy wa\u017cnych trakt\u00f3w komunikacyjnych, obejmuj\u0105cych r\u00f3wnie\u017c po\u0142\u0105czenia istotne dla Ostrowa i okolic, co pokazuje, jak bardzo mobilno\u015b\u0107 nadal zale\u017ca\u0142a od infrastruktury drogowej[4]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Na tym tle spis wo\u017anic\u00f3w z parafii Ostr\u00f3w Lubelski przestaje by\u0107 prost\u0105 list\u0105 profesji. Staje si\u0119 rejestrem lokalnej mobilno\u015bci, u\u0142o\u017conym wed\u0142ug miejscowo\u015bci, z rubrykami \u201e\u017bycie\u201d i \u201ePraca\u201d, wskazuj\u0105cymi ramy biograficzne i lata aktywno\u015bci zawodowej. Znaki zapytania przy datach s\u0105 tu \u015bwiadectwem luk \u017ar\u00f3d\u0142owych, a nie braku rzetelno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Wo\u017anica jawi si\u0119 w tych materia\u0142ach jako cz\u0142owiek \u201epomi\u0119dzy\u201d: mi\u0119dzy domem a miastem, mi\u0119dzy dworem a plebani\u0105, mi\u0119dzy rynkiem a lasem, mi\u0119dzy bezpiecze\u0144stwem a ryzykiem drogi. I w\u0142a\u015bnie dlatego jedno s\u0142owo w metryce wystarcza, by zobaczy\u0107 ca\u0142\u0105 sie\u0107 po\u0142\u0105cze\u0144, na kt\u00f3rych opiera\u0142o si\u0119 codzienne \u017cycie parafii Ostr\u00f3w Lubelski.<\/p>\n\n\n\n [1]<\/a> \u201eKurjer Warszawski\u201d 1883, R. 63, nr 272a (18 X), s. 1-3.<\/p>\n\n\n\n [2]<\/a> \u201eG\u0142os Lubelski : pismo codzienne\u201d 1936, R. 23, nr 105 (18 IV), s. 5; \u201eExpress Lubelski i Wo\u0142y\u0144ski\u201d 1933, R. 11, nr 7 (7 I), s. 4.<\/p>\n\n\n\n [3]<\/a> \u201eG\u0142os Lubelski : pismo codzienne\u201d 1936, R. 23, nr 99 (9 IV), s. 5.<\/p>\n\n\n\n [4]<\/a> \u201eZiemia Lubelska\u201d 1930, R. 26, nr 18 (21 I), s. 4.<\/p>\n\n\n\n
\n\n\n\n