W metrykach parafialnych trafiaj\u0105 si\u0119 s\u0142owa, kt\u00f3re maj\u0105 kolor. \u201eCeglarz\u201d, a w dawniejszej polszczy\u017anie \u201estrycharz\u201d, nale\u017cy do tej kategorii. Jest to s\u0142owo czerwone od ognia, przyciemnione dymem, przyt\u0142umione szaro\u015bci\u0105 gliny. Zaw\u00f3d ten stoi na styku dw\u00f3ch \u017cywio\u0142\u00f3w. Z jednej strony ziemia, kt\u00f3r\u0105 trzeba by\u0142o wydoby\u0107, wyrobi\u0107 i uformowa\u0107, z drugiej ogie\u0144, kt\u00f3ry nadawa\u0142 cegle trwa\u0142o\u015b\u0107 albo w jednej chwili niweczy\u0142 ca\u0142\u0105 prac\u0119. Strycharz by\u0142 rzemie\u015blnikiem od ceg\u0142y, a sama nazwa zawodu prowadzi do warsztatowego szczeg\u00f3\u0142u. Pochodzi od strychulca, prostej deseczki s\u0142u\u017c\u0105cej do \u015bci\u0105gania nadmiaru gliny z formy i nadawania cegle jednolitego kszta\u0142tu.<\/p>\n\n\n\n
Poni\u017cszy wykaz gromadzi ceglarzy odnotowanych w obr\u0119bie parafii Ostr\u00f3w Lubelski, tych, kt\u00f3rych fach uda\u0142o si\u0119 uchwyci\u0107 w \u017ar\u00f3d\u0142ach i przypisa\u0107 do konkretnych miejscowo\u015bci. Spis zosta\u0142 u\u0142o\u017cony wed\u0142ug wsi i osad, a przy nazwiskach pojawiaj\u0105 si\u0119 dwie praktyczne rubryki. \u201e\u017bycie\u201d obejmuje ramy biograficzne, o ile da\u0142o si\u0119 je ustali\u0107, \u201ePraca\u201d wskazuje lata, w kt\u00f3rych dana osoba wyst\u0119puje w \u017ar\u00f3d\u0142ach jako ceglarz. Znak zapytania nie pe\u0142ni tu funkcji dekoracyjnej. Oznacza granic\u0119 materia\u0142u i uczciwe przyznanie, \u017ce nie wszystkie daty mo\u017cna domkn\u0105\u0107, cho\u0107 sam fakt wykonywania zawodu pozostaje czytelny.<\/p>\n\n\n\n
Zwraca uwag\u0119 rozpi\u0119to\u015b\u0107 czasowa i przestrzenna tego zestawienia. Najstarsze zapisy si\u0119gaj\u0105 ko\u0144ca XVIII wieku, jak w przypadku Tomasza Lewandowskiego z Brze\u017anicy Bychawskiej, odnotowanego jako ceglarz ju\u017c w 1791 roku. Najm\u0142odsze prowadz\u0105 w wiek XX, czego przyk\u0142adem jest Bronis\u0142aw W\u00f3jtowicz z Rudki Kija\u0144skiej. Obok nich pojawiaj\u0105 si\u0119 nazwiska z Babianki, Berejowa, Brze\u017anicy Ksi\u0105\u017c\u0119cej, Drozd\u00f3wki, Kaznowa czy Ty\u015bmienicy. Pokazuje to, jak szeroka by\u0142a parafialna przestrze\u0144 pracy i jak cz\u0119sto ludzie przemieszczali si\u0119 w jej obr\u0119bie, znacznie cz\u0119\u015bciej, ni\u017c sugerowa\u0142aby dzisiejsza mapa administracyjna.<\/p>\n\n\n\n
W spisie pojawiaj\u0105 si\u0119 te\u017c kr\u00f3tkie dopiski, kt\u00f3re dzia\u0142aj\u0105 jak ma\u0142e okna otwieraj\u0105ce si\u0119 na epok\u0119. Przy Antonim Wankowskim z Jam zapisano, \u017ce w 1800 roku zosta\u0142 naj\u0119ty przez ojca Tymoteusza Szczurowskiego do odbudowy w Parczewie szko\u0142y, kaplicy oraz pieca do wypalania cegie\u0142. Jedno zdanie, a wida\u0107 od razu co\u015b istotnego. Ceglarz nie zawsze by\u0142 zwi\u0105zany z jedn\u0105 wsi\u0105. Bywa\u0142 cz\u0142owiekiem w drodze, potrzebnym tam, gdzie akurat rozpoczyna\u0142a si\u0119 budowa i gdzie nale\u017ca\u0142o rozpali\u0107 cegielniany ogie\u0144. Prasa z epoki, notuj\u0105c mimochodem wi\u0119ksze inwestycje budowlane, szko\u0142y, obiekty ko\u015bcielne czy murowane zabudowania gospodarcze, potwierdza ten obraz w spos\u00f3b po\u015bredni, pokazuj\u0105c zapotrzebowanie na ludzi \u201eod ceg\u0142y\u201d jako element sta\u0142y krajobrazu gospodarczego.<\/p>\n\n\n\n
Istnieje te\u017c trop szczeg\u00f3lnie przydatny dla tych, kt\u00f3rzy pr\u00f3buj\u0105 lokalizowa\u0107 dawne cegielnie w terenie i w dokumentach kartograficznych. Na mapach sporz\u0105dzanych w okresie zabor\u00f3w, zw\u0142aszcza w opisach rosyjskich, cz\u0119sto pojawia si\u0119 s\u0142owo \u201e\u043a\u0438\u0440\u043f\u0438\u0447\u043d\u044b\u0439\u201d. Oznacza ono wprost cegielni\u0119, czasem zapisywan\u0105 jako \u201e\u043a\u0438\u0440\u043f\u0438\u0447\u043d\u044b\u0439 \u0437\u0430\u0432\u043e\u0434\u201d, czyli zak\u0142ad cegielniany. Prasa i dokumenty administracyjne epoki pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 tym j\u0119zykiem r\u00f3wnie swobodnie, co pozwala \u0142\u0105czy\u0107 przekaz kartograficzny z zapisami metrykalnymi i s\u0105dowymi.<\/p>\n\n\n\n
Ceglarstwo przez d\u0142ugi czas pozostawa\u0142o rzemios\u0142em ci\u0119\u017ckim i sezonowym. Glin\u0119 nale\u017ca\u0142o przygotowa\u0107, ceg\u0142y uformowa\u0107, wysuszy\u0107, a nast\u0119pnie wypali\u0107, cz\u0119sto w warunkach, kt\u00f3re nie wybacza\u0142y b\u0142\u0119d\u00f3w. Samo strychowanie gliny by\u0142o czynno\u015bci\u0105 prost\u0105, lecz kluczow\u0105. Od dok\u0142adno\u015bci \u015bci\u0105gni\u0119cia nadmiaru masy zale\u017ca\u0142o, czy ceg\u0142y b\u0119d\u0105 mia\u0142y jednakowy wymiar i czy mur zachowa stabilno\u015b\u0107. \u0179r\u00f3d\u0142a pisane rzadko opisuj\u0105 t\u0119 prac\u0119 wprost, ale jej znaczenie przebija si\u0119 w liczbie ceglarzy notowanych w okresach wzmo\u017conego budowania.<\/p>\n\n\n\n
W XIX wieku \u015bwiat ten zacz\u0119\u0142a zmienia\u0107 industrializacja. Prze\u0142omem sta\u0142o si\u0119 wprowadzenie pieca kr\u0119gowego systemu Hoffmanna, opatentowanego w 1858 roku, kt\u00f3ry umo\u017cliwia\u0142 bardziej ci\u0105g\u0142\u0105 i wydajn\u0105 produkcj\u0119 ceramiki budowlanej. Rozwi\u0105zanie to stopniowo wypiera\u0142o starsze piece w wielu regionach Europy, tak\u017ce na ziemiach polskich. W genealogii i statystyce lokalnej wida\u0107 to nie w opisach technologii, lecz w samym nat\u0119\u017ceniu wyst\u0105pie\u0144 zawodu. Gdy ro\u015bnie budowanie, ro\u015bnie te\u017c liczba ludzi okre\u015blanych w metrykach jako ceglarze.<\/p>\n\n\n\n
Ten spis jest wi\u0119c czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c list\u0105 fachowc\u00f3w. Jest rejestrem miejsc, w kt\u00f3rych glina spotyka\u0142a si\u0119 z ogniem, i ludzi, kt\u00f3rzy potrafili z tej pracy wydoby\u0107 materia\u0142 na dom, stodo\u0142\u0119, karczm\u0119, ko\u015bci\u00f3\u0142 czy murowan\u0105 piwnic\u0119. Czytany uwa\u017cnie, po nazwiskach i miejscowo\u015bciach, pokazuje jeszcze jedn\u0105 rzecz. Ceg\u0142a jest trwa\u0142a, lecz pami\u0119\u0107 o tych, kt\u00f3rzy j\u0105 wytwarzali, wymaga ponownego wydobycia. W\u0142a\u015bnie z takich, pozornie prostych, parafialnych i prasowych \u015blad\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n